Shqiperia e udhekryqeve

Bufër e skifterë hipur mbi kuaj e gomerë

2011-11-07T19:35:00.000-08:00

Kur sheh aspekte të jetës politike në Shqipëri, shumë veprime të mazhorancës në pushtet të trembin e tmerrojnë. Por kur kthen sytë nga opozita, edhe ajo të tremb e të tmerron jo më pak. Bir Selman i nënës kë të qaj më parë, i thonë. Kongresi i fundit i saj ishte një brohoritje festive nga ato që bënin pionierët e kohës së Enverit. Kryetari i opozitës, pasi e mendoi mirë se strategjia e të gjitha taktikat e dy viteve të fundit nuk i ecën, e ktheu timonin e anijes për në det të qetë. Sipas tij, keto dy vjet, ai u përpoq t'i tregonte Evropës se kush ishte uzurpatori i demokracisë. Tani do të tregojë se kush është ai dhe shokët e tij. Aferim!

Te gjithe u kënaqen nga kongresi. Përveç ndonjë pëshpëritësi që nuk e ka të gjatë e do t'ja mbyllin derën fare. Sepse aty tani të hanë të gjallë skifterët e rinj bashkë me ca bufër pleq që i duhen kryetarit qoftë për vota e qoftë për të mbajtur lidhjet me bazën e partisë. Një nga këta bufër, i dha dhe teserën e partisë një skifteri të ri që e shiti apartitizmin se i erdhi mosha për martesë. Bile këtë këshillë i dha dhe bufi plak, martohu sa më parë i tha që të këndojmë në dasëm "bashkohu shok me ne në çetë". Kongres i qyfyreve në një Shqipëri qyfyresh.

Por le të bëhemi më seriozë e t'i hedhim një sy Programit të Partisë Socialiste botuar në internet (http://issuu.com/edirama/docs/ps-programi). Ky program shkruar me stilin e kryetarit dhe mbushur me materialet e ekspertëve të grupit të punës, të kënaq me ngjyrat, faqosjen dhe deklarimin këngëtor ku buçet me mashështi e optimizëm e ardhmja e shqiptarëve kur kjo parti të vijë në pushtet. A nuk kanë mbetur vallë njerëz që ta kenë mendjen në vend te kjo parti apo rrotull saj qe të mos e shohin se ç'është ky hartim i gjatë ekzaltues që quhet Program?

Me siguri që ka, po ata trëmben të thonë gjë se u ndodh si me atë prrallën e Til Ulenshpigelit që përmend Noli në fjalimin e tij të famshëm në parlamentin shqiptar në 1923. Kur Ulenshpigelit i kerkuan t'i tregonte kontit dekorimin qe i kishte bërë ai kështjellës dhe për të cilën kishte marrë nje barrë para, ai u tha: vetëm ata që janë kopila e kopile nuk i shohin dot kryeveprat e mija. Dhe kështu askush nuk pipëtiu dhe nuk tha se nuk shihte gjë. Vetëm, një shërbëtore e shkretë, tha: E zeza nëna ime, më paska bërë kopile mua se unë nuk shoh gjë. Kështu u hodh e tha një fjalë një ish president dhe e bënë menjëherë doç e bir doçi. Është hedhur thanë në prehrin e uzurpatorit.

Po çfar tha ky ish presidenti. Tha që nuk është e mundur të krijohen 300,000 vende pune brenda katër vjetëve. Dhe ai ka të drejtë. Këta bufërit e vjetër që kanë bërë shkollat e Enverit dhe që kryetari i gjatë po i kthen në kryesinë e partisë së tij, i dinë mirë si t'i bëjnë këto programe se kështu i bënte dhe babazoti i tyre. Dhe fap, ja japin në dorë ustait ta shpallë: 300,000 vende pune, ose nga 75,000 në vit siç këndoi një skifterkë bjonde. E dinë këta bufër e skifterë se sa duhet të investojë shteti për një vend pune?

Në Amerikë, në planin stimulues të Obamës, krijimi i një vendi pune kushton 312,500 $. Sipas Martin Feeldshtain, një ekonomist i Harvardit, çdo punë e krijuar do t'u kushtonte taksapaguesve rreth 200,000 $. Duke marrë afërsisht raportin e pagave midis Shqipërisë dhe SHBA 1:10, na del se për Shqipërinë kjo shifër do të ishte 20,000 $. Po ta shumëzojmë me 300,000 vende pune del as më shumë e as më pak se 6 miliard $, ose afërsisht sa buxheti i vendit për një vit e gjysmë. Ku do t'i gjejë kjo Partia e bufërve dhe skifterëve këto para?

Dhe përveç kësaj, programi ka premtime të tjera të derdhura bujarisht: pesëfishim i financimit publik për bujqësinë, zero taksë mbi konsumatorët për miellin, bukën, qumështin, vezët dhe ilaçet, minimumi i pensionit 40% i pagës mestare etj, etj. "Programi i ri i Partisë Socialiste është program në dukje politik por që në thelb shkon përtej tij, është një pogram i mirfilltë qeverisës”. Kështu deklaroi një nga skifterkat e PS në intervistën e RTV Ora News. Ka turk që e mer vesh këtë shqipe se shqiptar s'ka e s'ka: është në dukje program politik por shkon deri te një program i mirëfilltë qeverisës. Kryevepëer fare! Tamam i stilit të kryetarit të gjatë veçse ky i ka fjalitë më të gjata se ç'është vetë kur i rreshton ato hartimet e veta në internet.

Le pastaj kur kongresin e përshëndetën ca shpendë të tjerë, ca të rrjepur, ca të përglasur, rosakë, kaposhë e papagaj gjithfarsoj. Një papagall i njohur anglo-sakson tha se nuk ishte zakon që një i djathtë të shkonte në një kongres të të majtëve por ai qe i detyruar ta bënte për inat të së vjerrës.

E pra, askush me mend nuk thotë se Shqipëria i ka punët në vijë. Kushdo e di se korrupsioni bën hatanë, se pushtetarët mendojnë si të bëjnë një vilë në plazh a në fshat, si të mbajnë fëmijët me bursa jashtë, apo si të vënë ca para mënjanë në ca banka që s'i di kush. Kushdo e di se Tirana është një vitrinë "ku bëhet qejf" në dëm të një popullsie që vuan për bukë e që ndodh që shet edhe fëmijët për prostituim. Të gjithë se dimë sa paguhen mjekët e mësuesit ndaj dhe prishin ndërgjegjen dhe bëjnë sikur nuk e shohin zarfin që u futet në xhep. Të gjithë e dimë se anjë dhëmb i vogël i ingranazheve të mëdha të rrotës së rrotës së shtetit nuk lëviz po nuk u ngjye me grason e rrushfetit. Të gjithë e dimë si bëhen tenderat e si ndahen pronat e atyre që zverdhën letrat e pronarëve në duar. Të gjithë e dimë se sa ters e vërtitin sherianë ata kadinjtë e gjykatave. Por ajo që dimë katërcipërisht e nuk duam të bëhet është karuseli i pushteteve që të ikë një parti e të vijë tjetra për të nisur të njëjtin cikël nga e para, këtë herë me të tjerë bufër e skifterë në krye të vendit.

Para se të pretendojë për një program të vërtetë qeverisjeje, dhe të rrëzojë nga kali kalorësin e ngjirur të fytyrës së vrerosur, Partia Socialiste duhet të hapë veten dhe të lërë demokracinë brenda saj. E keqja e kësaj partie është tek kryetari i saj që asnjëherë nuk ka qenë i afërt me bazën e kësaj partie. Atij ju desh një kalë dhe e gjeti, ashtu lëkurëxhvoshkur, pa patkoj e që mezi mbahej në këmbë por prapë, ai ja hipi. Me revan deshi të shkonte në luftë me të por e pa që nuk qe gjë. Atëhere e mbushi me lule e dafina dhe tani ecën shtruar. Në Shqipëri po s'pate një kalë (apo qoftë dhe një gomar) domethënë, një parti, nuk ke gjë në vijë e nuk bëhesh politikan. Nuk ka rëndësi si është ky kalë apo gomar: i bardhë, i zi, kuqo apo bojë hiri, me samar, pa samar, me shalë apo pa shalë, dhëmbërënë apo riosh. Nuk ka rëndësi. Mund edhe ta blesh siç ka ndodhur, apo t'ja marrësh dikujt tjetër me një truk apo hile.

Po pse duhet që këta kuaj a gomerë (alias parti) të çmohem kaq shumë? Pse këta njerëz të lirë nuk mësohen të rrojnë pa zot por e duan një kryetar në krye? Pse duhen akoma këto tesra partie e këto "çeta ku bashkohen shokët"? Pse autoritetin ta jep patjetër ai kalë, apo gomar, domethënë parti, që i ke hipur? Ohu sa pyetje ka i ziu njeri! As ai bejtexhiu i palodhur i partisë që u ndje i tradhëtuar në fushën e luftës e që i bie e i bie pa pushim daulles së tij te "Shekulli", nuk i jep dum kësaj pune. Shqipni tavolinash, thotë një analist i njohur me kulturë numizmatike. Po në fakt, me gjithë tavolinat e tij, është thjeshtë e shkurt: Shqipni muti.

Botuar në gazetën Idea, Nëntor 10, 2011

Të investosh për kulturën është të investosh për të ardhmen e shoqërisë

2011-10-26T10:37:00.000-07:00

Një shkrim i Betim Muços në Gazetën Shqiptare disa ditë më parë tërhiqte vëmendjen ndaj një pune të madhe që ka bërë me një qendër kulture një kompozitor i njohur i vendit, punë e cila nuk ka gjetur aspak ndihmën e inkurajimin e shtetit. Autori mendonte me të drejtë se shteti në Shqipëri bën pak për kulturën. Por po ta shohësh problemin më gjerë, del se shteti jo bën pak por nuk bën kurrgjë për kulturën.

Me përjashtim të disa strukturave të trashëguara nga e kaluara komuniste që mbahen ende nga shteti, nuk ka asgjë që të të bëjë të thuash se shteti financon e mbështet një kulturë të shëndetëshme e të vlefshme për njerëzit. Buxheti shqiptar për vitin 2010 kishte për ministrinë e turizmit, kulturës, rinisë e sporteve vetëm rreth 3.39 miliard lekë (ose rreth 23.64 milion euro) ose 1.4% e buxhetit total. Po të heqim mënjanë turizmin, kuptohet se ç'shumë mikroskopike mbetet vetëm për kulturën. Po këtë vit, ministria e kulturës, rinisë e sporteve e Kosovës (ku nuk hyn turizmi) kishte rreth 13.9 milion euro. Pra nga sa shihet, edhe në Kosovën me aq halle më të mëdha se Shqipëria, investohet më shumë për kulturën.

Pa u zgjatur shumë, për vitin 2007, vetëm Kenedi Center në Uashington DC, SHBA, kishte 38.71 milion USD nga buxheti i shtetit (pa llogaritur donacionet private).

Në Shqipëri financohen nga shteti (edhe këto me pikatore) vetëm ca festivale e organizime që bëhen për t'i treguar botës se sa bën vendi për kulturën, ca struktura si RTV shtetërore, Opera e Baleti, Teatri Kombëtar, Qendra e Filmit, Muzeu Kombëtar etj. Por vallë vetëm këto përbëjnë kulturën e një vendi? Dikush mund të thotë se kultura financohet edhe nga qeverisja lokale. Po a ja merr mendja ndokujt se mund të japin për kulturën buxhetet xhepashpuar lokalë?

Regjimi hoxhist-ramizist kishte mbjellë si kërpudhat nëpër fshatra ato që quheshin vatra kulture. Kishte nga një sallë kinemaje në çdo qytet apo qytezë, kishte biblioteka nëpër lagje. Në kuadrin e izolimit të plotë nga bota, ato i duheshin regjimit për të formuar njeriun e ri komunist. Ishin ashtu sië ishin, për faqe të zezë por tani nuk janë fare. Sot ato duhet të qenë zëvendësuar me salla kompjuterash e interneti, me vende të vogla e të mëdha ku të bëhej muzikë e të luheshin lojra, me biblioteka e cyberbiblioteka, me muzera e ekspozita arti e njohurish.

Ndërtimet e reja pa kriter e me lakminë e fitimit kanë gëlltitur e gëlltisin çdo pëllëmbë hapësire dhe nuk lënë vend fare për kulturën, dëfrimin, shlodhjen qoftë të rinisë qoftë të të moshuarve. Ç'u mbetet njerëzve? Vetëm televizori, përpara të cilit ulen e mpijnë mendjen që të harrojnë hallet e ditës. Por edhe ato zhurmojnë e ulërijnë budallallëqe e komercializma dhe t'i ngatërrojnë më keq trutë me politikë, politikë, politikë, me muzikë koti, kitche pseudoartistike e biseda e komunikime banale.

Problemi i krijimit të një shtrati të shëndetshëm kulturor është me mjaft rëndësi e urgjencë veçanërisht për rininë. Duke e lënë atë pa këtë shtrat, ajo do të gjejë të tjera "kultura" dhe do të bëhet pre e parazitizmit, drogës, zvetënimit dhe e krimit. Shumë mirë që në Shqipëri bëhen rrugë, shumë mirë që bëhen hidrocentrale por shumë keq që nuk investohet më shumë për kulturën e cila nuk është një gjë abstrakte por ka të bëjë me të ardhmen e shoqërisë. Ajo e manifeston veten në sjelljen e përditëshme, në punë, familje, veprimtari e sjellje, në mendimin shkencor e krijimin artistik, në ndërgjegjen e vetëkontrollin e njeriut, në çfardo marrëdhënie me të tjerët, në shoqëri, miqësi e dashuri.

Askush nuk lind i kulturuar. I kulturuar bëhesh nëpërmjet edukimit dhe një procesi të gjatë që vazhdon tërë jetën. Pra është shoqëria që ka për detyrë ta vërë individin në udhën e shtratin e kulturës. Dhe është shteti ai që duhet të gjejë më shumë mundësi e fonde për këtë qëllim. Njeriu i kulturuar është në interesin e shtetit e shoqërisë. Ai e kupton e ndërton marrëdhënie më të mira me shtetin se sa njeriu i pakulturë. I kulturuari bëhet partner i ndërgjegjshëm i shtetit në ndërtimin e një jete më të mirë, i pakulturuari kërkon vetëm ta vjedhë e të përfitojë nga shteti, të marrë e të mos japë.

Mendoni një Tiranë tjetër, me më pakë sorollatje të kota e kafene e klube të shumtë ku konsumohen kafe e alkohol por me më shumë salla leximi e interneti, salla shfaqjesh e lojrash. kurse gjuhësh të huaja. kurse vallzimi, klube shahu e arti, vende të vërteta ku të lozin fëmijët dhe ku të kalojnë kohën pleqtë. Shumë nga këto do t'i bëjnë me kohë sipërmarrësit privatë se shteti as që do t'ja dijë. Por është në të mirën e tij, të shtetit pra, t'i ndihmojë këto sipërmarrje dhe kur nuk financon direkt për to.

Ashtu sic janë ngritur televizionet e kinematë private, do të ngrihen në Shqipëri edhe muze private, teatro private e objekte të tjera kulturore që bashkojnë frymën e biznesit me idealin kulturor por shteti është koordinatori i madh e i pazëvëndësueshëm këtu për të mbështetur e orientuar këto nisma. Në vendet e përparuara asnjëherë nuk jepen leje ndërtimi për komplekse të mëdha pa parashikuar e detyruar ndërtuesin të marrë përsipër ndërtimin brenda tyre të objekteve social-kulturore.

Biznesmenë të fuqishëm bëhen në këtë mënyrë partnerë me shtetin jo vetëm në zhvillimin e mbarë shoqërisë por edhe në krijimin e një klime kulture që do ta shpinte më përpara këtë shoqëri. Janë ata që financojnë e mbështesin bashkë me shtetin teatrot e qendrat artistike, muzeumet e bibliotekat, memorialet e qendrat rekreative të komuniteteve. Kjo praktikë është ende e huaj për biznesmentë shqiptarë të cilët duhet ta mendojnë e ta vënë atë në praktikat e tyre, sepse investimi për kulturën është gjithashtu në dobi të biznesit e biznesmenëve. Një shoqëri me njerëz të kulturuar është e vetëkontrolluar, qëndron larg dhunës e jetës së kotë mbushur me qorrsokaqe njerëzore.

E pra, Shqipëria ka nevojë për shumë e shumë gjëra. Por bëni kujdes e mos e shihni kulturën si njerkë, të nderuar pushtetarë e politikanë. Bëni më shumë për të sepse do të ndiheni të shpërblyer e do të qeverisni edhe ju më lehtë e më me kulturë.

Botuar në gazetën Idea, tetor 29, 2011

Mitomanët e regjimit të kaluar, sharlatanë të regjimit të sotëm

2011-09-28T05:41:00.000-07:00

Koha kalon dhe vitet ikin. Dëshmitarët e gjallë të regjimit të fundit diktatorial në Shqipëri janë gjithnjë e më të pakët. Shumë nga ta jetuan e vdiqën të heshtur edhe pse e kuptuan se gjithsesi kishin pjesën e tyre të fajit në katrahurën hoxhiste. Por jo të gjithë të ndershmit e kësaj bote janë heronj. Kurse me një sërë nga të gjallët e mbetur ndodh një dukuri e zakonshme e njohur në histori: mitomania. Ndër më të shquarit prej tyre duket se është Spartak Ngjela i cili po promovon tashmë librin e tij të bëshëm.

Me siguri libri do të ketë ilustrime më të shkëlqyera të mitomanisë së tij por edhe aq sa botohen në gazetën Panorama lidhur me dasmën e djalit të ish kryeministrit të regjimit hoxhist, janë të mjafta për të dëshmuar mitomaninë delirante të këtij individi.

Spartak Ngjela është pinjoll i një prej familjeve më të priviliegjuara të diktaturës komuniste e cila u hoq nga kjo listë vetëm pas 1975 kur i jati i tij u burgos dhe e ëma u internua, pasi u erdhi rradha në skemën djallëzore të kryediktatorit dhe pasi kishin dëshmuar e miratuar më parë fatet e nxirosura të shokëve të tyre në ison brohoritëse të udhëheqësit dhe pasi kishin zbatuar me fanatizëm luftën e klasave.

Pinjolli i kësaj familjeje u rrit në të ashtuquajturin "bllok" ku sot dëfren e bën hare rinia; ai i bënte pushimet në vilat e caktuara në plazhe (atje ku një nga djemtë e ish kryeministrit vrau në harbimet e tij me skaf djalin e vetëm të një familjeje të thjeshtë shqiptare) dhe me siguri i doli e drejta e shkollës së lartë atje ku donte, pra në juridik, ndërsa dhjetra e qindra moshatarëve të tij edhe më të aftë se ai, nuk u dilte për arsye biografie asnjë e drejtë studimi.

Ky njeri, i cili në memuaret e tij na thotë se ndiqej nga sigurimi i shtetit dhe shihej nga Partia si një rrezik i madh, na caktohet me detyrë në prokurorinë e Durrësit (?!!). Aferim! Partia e vuri "armikun" që t'i vinte minat sistemit të drejtësisë. Sa Parti e mençur! Dhe pas kësaj, e dërgon edhe në Itali e Francë, këtë armik të betuar të sistemit. Hajde shakara hajde. Përralla nga e kaluara. Dhe çfar përrallash se!

Duke treguar për dasmën e djalit të madh të ish kryeministrit, zoti Ngjela na shfaqet si një kryeministër homolog nga një vend tjetër, si "kryemiku" i dasmës, tek i cili i ka sytë e mendjen gjithë kohën babai i dhëndrit e kryeministri gjakatar i vendit. Ngjela na paska deklaruar atje se është "kantian" dhe se "marksizmi nuk ka logjikë". Dhe numri dy i diktaturës e mban veten dhe nuk paska ditur ç'ti thotë.

E vërteta është se burgimi që pasoi Ngjelën pas dënimit të të atit, nuk është asfare për shkak të bindjeve të tij politike. Ai do të kishte bërë burg edhe po të brohoriste për komunizmin e Hoxhën ashtu siç do të kishte mbetur i lirë e i privilegjuar po të mos goditej familja e tij. Por burgu është burg, nuk është plazh apo zbavitje dhe që Ngjela ka vuajtur e meriton respekt e keqardhje për vuajtjen e tij, as kjo nuk ka dyshim. Respekt e aq më tepër mirënjohje nuk meriton mitomania e tij dhe sharlatanizmi politik i sotëm kur për të mbetur në tavën e privilegjuar të politikës ai ka bërë e bën pelivanllëqet e akrobacitë më të çuditëshme. Ngjela, ky dijetar i vetëshpallur anglo-sakson dhe armik i egër i marksizmit, duke bërë tani së fundmi deklarata për rrëzimin me dhunë të pushtetit s'bën gjë tjetër veçse përqafon marksizmin e anatemuar.

Pse vallë njerëz të tillë nuk hiqen mënjanë politikës e të dhënurit mend? Sepse janë mësuar me privilegjin e jetën e favorizuar që fëmijë dhe s'mund të heqion dorë prej saj. Burgu është vetëm një përjashtim. Shokët e miqtë e tij të klanit "bllok", kush vuajtur e kush pa vuajtur nga plani okult hoxhist, një pjesë i ruajtën privilegjet nëpërmjet skemave ekonomike bazuar në themelet e hedhura më parë dhe fshehur pas emrave të tjerë bedelë. Një pjesë tjetër po ridel në politikë nëpërmjet fëmijëve e nipërve që tundin tani flamurin e demokracisë. Po Ngjela ka një rrugë origjinale për të ruajtur edhe sot privilegjet e fëmijërisë: mitomaninë dhe sharlatanizmin.

Rruga që ka zgjedhur ai është punë e tij mund të thotë dikush. Por në fakt ajo është gjithashtu punë e brezave që vijnë të cilët nuk duhet ta shohin kurrsesi historinë e së kaluarës nëpërmjet lenteve të "historianit" Ngjela dhe miteve të tij. Kjo bëhet edhe më e rëndësishme po të kemi parasysh se ky Ngjela nuk është edhe i vetëm trim në luftë; ai ka shumë të tjerë që mitomaninë e sharlatanizmin i shprehin në forma të përkryera duke trallisur e hutuar edhe më popullin e shkretë që kurdoherë vuan por që megjithatë i vihet kapelja që meriton koka e tij.

Botuar në Gazeta Idea, 11 tetor 2011

Koha e Hyxhymit dhe shkenca në Shqipëri

2009-02-18T12:40:00.000-08:00

Vjen një kohë për njeriun e aftë që lodhet e mërzitet nga një realitet që s’pyet e s’do t’ja dijë për përpjekjet e tij. Vjen një kohë që pasioni për punën i nxihet si një rulon filmi i hapur në diell dhe ai hiqet mënjanë i zhgënjyer dhe e shtyn jetën me gjëra të tjera më pak të rëndësishme. Kjo është koha kur mediokrit ngazëllehen, dalin nga skutat e anonimitetit dhe lëvrijnë plot energji e bërtasin “Hyxhym! Përpara për fitorje të reja!” Ka ardhur ora e tyre: koha e mediokrëve.

Ky skenar po ndodh me shkencën shqiptare, ashtu si me shumë fusha të tjera të jetës së këtij vendi që nuk i kanë munguar kurrë njerëzit e aftë e të zotë. Por veçse po t’i hidhni një sy tërë kulturës e dijenisë shqiptare në kohra, do të vini re se më të shquarit e saj kanë shkëlqyer më shumë jashtë vendit se sa brenda tij. Atje ata kanë gjetur kushte më të mira për punën e tyre, larg meskiniteteve e zilirave shqiptare, larg kurtheve politike dhe intrigave e nënështrimit ideologjik asfiksues të periudhave të ndryshme.

Regjimit komunist të Enver Hoxhës i duhej si fasadë një Akademi e Shkencave të cilën e ngriti në vitin 1972. Në përbërje të saj u përfshinë figura të shquara të shkencës shqiptare të asaj kohe, shumica me studime të larta të kryera jashtë vendit por që diktatura komuniste nuk i lejoi kurrë të shpalosnin vokacionet e aftësitë e tyre më të mira mishëruar në punën e mirëfilltë shkencore.

Në krye të viteve 1990, Akademia e Shkencave ashtu si e gjithë jeta e vendit u përfshi në reforma të vrullshme të projektuara më së shumti pa largpamësi e të zbatuara nga njerëz arrivistë që rrëmbyen lugët (apo garushdet) dhe ju turrën detit që ishte bërë kos. Veprimi më i shëmtuar për shkencën në qeverinë e parë demokratike dhe “peshqeshi” për mediokrit i Komitetit të Shkencave të asaj kohe me Z. Maksim Konomi në krye, ishte prishja e sistemit të gradave shkencore me dy shkallë dhe njësimi e kthimi i ish Kandidatëve të Shkencave, në Doktorë të Shkencave. Ky vendim i hapi rrugë vërshimit të papërmbajtshëm, të “Doktorëve” të shkencës që u bënë shpejt e shpejt “Profesorë“. Llogaritet se nga doktorët e profesorët e sotëm të shumtë që ka Shqipëria, mbi 95% ose kanë mbrojtur vetëm gradën e Kandidatit të Shkencave, që atë kohë ka qenë një normë e detyruar për të gjithë punonjësit kërkimorë-shkencorë dhe si shkallë e parë e kualifikimit shkencor, pa shumë pretendime për prurje origjinale, ose mbrojtën pas këtij vendimi vetëm një gradë të vetme dhe u bënë “Doktorë”.

Shkenca shqiptare njohu pas kësaj një serë ligjesh e kundraligjesh, statutesh e kundërstatutesh të miratuara e hedhura poshtë sipas rradhës së ardhjes në pushtet të demokratëve apo socialistëve. Vetë Akademia e Shkencave dhe të gjithë strukturat shkencore të vendit u politizuan dhe në krye të tyre u vunë militantë (ose xhaketa të vjetra ish komuniste, ose demokratë dalë nga anonimati). Flamurtarë dhe oligarkë të riorganizimit të të gjithë shkencës së vendit u bënë ca kuadro të shkencave bujqësore si Gjongecaj në vitet 1990 dhe Tafaj në vitet 2000.

Me riorganizmin e fundit, institucionet shkencore pothuajse morën fund duke u hequr nga vartësia e Akademisë së Shkencave dhe duke u bashkëngjitur tek Universitetet sipas ca kritereve të dyshimta e kaotike. Ishte e padyshimtë që këto institucione duhej të riorganizoheshin dhe kërkimi shkencor në Shqipëri duhej vënë në binarë të mbarë, por jo kësisoj siç i thonë: prish poçe e bëj kënaçe. Po të bisedosh me kuadrot e këtyre institucioneve, të gjithë të ankohen nën zë për humbjet e arkivave, prishjes së bibliotekave dhe shpërfilljes së kërkimit shkencor në vite, për shkarkimet nga puna dhe emërimet e reja pa kurrfarë kriteri veç atij partiak.

Dhe me që është koha e Hyxhymit, mediokrit nxorrën nga brezi lugët e mëdha (ose garuzhdet) dhe u turrën përsëri. U turrën drejt marrjes së gradave të larta doktorë e profesorë. Në qeverinë e sotme shqiptare më shumë se gjysma janë doktorë e profesorë. Po të shikonte e dëgjonte kaq shumë tituj shkencore Prof. Dr. deri tek kryeministri e presidenti, një alien i ardhur nga përtejbota, pasi t’i spjegoheshin se ç’ishin ato, do të thoshte se ky është vendi më frutdhënës për shkencën në gjithësi.

Ashtu siç është sot një biznes i leverdisshëm të bëhesh deputet, ashtu u zbulua si biznes edhe të qënët akademik. O burra pra të zëmë listat e të luftojmë për pensionet e akademikëve se tjetër gjë nuk na mbeti. Dhe na del në krye të Akademisë së Shkencave një farë peshëngritësi si Gudar Beqiraj, i aftë sigurisht për pesha të rënda e shkenca të lehta, së bashku me një aradhë mediokrish të tjerë ku rrallë spikat ndonjë shkencëtar i vërtetë që t’i vësh gishtin. Klikoni në Google Scholar emrin e kryetarit të ri të Akademisë së Shkencave dhe do të gjeni vetëm dy raporte informative. Asnjë punim shkencor.

Ky matematicien “i shquar” është përgjegjës për prishjen (jo tani që u bë riorganizimi, por me kohë përpara) të Institutit të Informatikës. Për vite me rradhë ky institut i kthyer në një ndërmarrje me drejtor Z. Beqiraj, mikun e patundur të ish kryeministrit Meksi por jo më pak edhe të kryeministrave të tjerë peshëngritës, ndihmoi të bëheshin kadastrat e Italisë nëpërmjet ca projekteve të dyshimta ku përfitonin personalisht si Z. Beqiraj dhe sipërmarrësit italianë.

Një tjetër “akademik” del në krye të kryesisë: Salvador Bushati, gjeofizik. Sikur dalin nga nëntoka këta akademikë. A thua se kontributin më të madh Shqipëria e paska në shkencat e natyrës që të ketë në krye matematicienë e gjeofizikë. Por zoti Bushati nuk ju fut më kot me hyxhym riorganizimit të shkencës dhe nuk punoi më kot nja ca vjet si rrogëtar i Akademisë, po të mos kishte shpresë të dilte në krye të saj. Aferim!

Veçse është e turpshme që në Shqipërinë e shekullit të 21-të, në krye të kësaj palo akademie janë ca lapangjozë që nuk u vijnë as te maja e gishtit mjaft prej atyre që kishte vënë Enver Hoxha në krye të akademisë së vet, që ndonse qenë gojëzënë e s’thoshin dot atë që mendonin, qenë të nderuar edhe në botë në fushat përkatëse të shkencave të tyre.

Në riorganizimin e fundit veç ca figurave të njohura si Agolli e Kadare, na futën në Akademi edhe ca shkrimtarë e poetë të tjerë si Kongoli e Spahiu. Po këta përse janë? Për shkencë? Po të jetë se janë për art, akademia duhet të quhet Akademi e Shkencave dhe Arteve që gjë nuk është quajtur. Një mishmash që s’e merr vesh qëni të zotin.

Por kjo gjë nuk po ndodh vetëm me Akademinë e Shkencave në Shqipëri. Vini re çfar “vlerash” po dalin në krye të universiteteve. Dhori Kule, një ish politikan i paskrupull që nuk gjeti më vend në politikë, ju turr me rradhë karrigeve të dekanit e rektorit dhe me një kurrikulum fare ordiner e mediokër për një shkencëtar e profesor të ekonomisë, mbretëron mbi arsimin universitar shqiptar. E vetmja gjë që thonë se bën mirë është ndarja e parave nga konkurset e pranimit dhe vendet e punës.

Nuk është e rastit që organizimet shkencore shqiptare më me vlerë sot po bëhen e zhvillohen jashtë vendit. Mjafton të përmendim AlbShkencën, që po kthehet në një organizatë të fuqishme shkencore me mjaft shkencëtarë të rinj shqiptarë që po shquhen me dinjitet në fushat e tyre përkrah shkencëtarëve më të mirë të botës. Vënë pranë saj, Akademia Shqiptare e sotme e shkencave mban erë myk e kutërbon mediokritet.

Po a mund të bëjë ndryshe zhvillimi i shkencës në Shqipëri? A mund të ndahet zhvillimi i saj nga zhvillimi i jetës së vendit? Kush ja ka ngenë asaj në këtë qerrata vend? Përveç ca posteve, ca rrogave e ca pensioneve që zhvaten prej saj, askush nuk është i interesuar tamam e siç duhet për të. Qeveria e politikanët kanë hyxhyme të tjera. Është koha e Hyxhymit të madh.

Si t’i shkruajmë në shqip emrat e huaj?

2009-02-16T13:42:00.001-08:00

Vitet e fundit në shqipen e shkruar po theksohet me të madhe prirja për t’i shkruar emrat e huaj ashtu siç shkruhen në origjinal. Për shembull: Pierre-Auguste Renoir, Langston Hughes, Dwight Eisenhower për të dhënë pak shembuj. Të kalluar në strukturat e lakimit të shqipes, këta emra do të duhej të shkruheshin për shembull: Renoir-in, Renoir-it, apo Hughes-in, Hughes-it apo Eisenhower-in, Eisenhower-it. E kështu me rradhë me shumë emra të tjerë.
Por fjala nuk është vetëm për emrat e përveçëm. Në gjuhën e shkruar shqipe po hyjnë një shumicë emrash që do të ishte qesharake të bëje përpjekje t’i gjeje të gjithave fjalën e përshtatëshme në shqip e aq më tepër t’i përktheje. Kështu ka mjaft fjalë që tashmë në shqip i shkruajnë si në origjinalet e tyre: site, click, scoop e shumë të tjera. Edhe këto do të jepnin një mish-mash të vërtetë po të lakoheshin duke ruajtur strukturën origjinale.
Ajo që të bën përshtypje në një prirje të tillë është se ajo po zhvillohet ndanë shurdhmemecërisë së gjuhëtarëve dhe kësisoj nuk gjen asnjë bazim shkencor në këtë rrugëtim. Ndërkaq ky stil i të shkruarit të emrave të huaj po duket në median e shkruar e në shumë botime. Dikush e shkruan emrin e huaj siç shqiptohet, dikush tjetër, siç është në origjinal. Duhet të kemi një normë për këtë?

Disa e quajnë si për fyerje të përdorësh për shembull në shqip në vend të emrave apo fjalëve të mësipërme, ekuivalentët e tyre siç shqiptohen, për shembull: Renuar, Hjuz, Ajzenauer ose fjalët: sajt, klik, skup etj. Pse injorantë jemi ne, thonë që nuk dimë si shqiptohet emri apo fjala, po qe se e lexojmë si në origjinal?

Këtu nuk është fjala as për injorancë dhe as për kulturë. Fjala është për përcaktimin e një rregulli bazuar në karakteristikat e gjuhës shqipe për futjen e emrave të huaj apo fjalëve të reja.

Disa gjuhë janë fonetike. Kjo do të thotë se mund të shohësh një fjalë të shkruar e të dish si ta shqiptosh atë ose mund të dëgjosh një fjalë dhe të dish të thuash e rradhë gërmat që e përbëjnë atë. Gjuhët fonetike kanë një marrëdhënie të drejtpërdrejtë midis shqiptimit dhe tingullit. Gjuha shqipe është një gjuhë fonetike.

Po të shohim fillimet e shqipes së shkruar do të vinim re se autorët e lashtë shqiptarë (hidhini një sy për shembull Pjetër Budit) e shkruajnë emrin e birit të Zotit, Krisht e jo Christ. Më pas Noli, shkruan Shekspir e jo Shakespeare dhe Don Kishot e jo Don Quixote apo Don Quichotte.

Shumë nga idhtarëve të të shkruarit origjinalist duhet t’u kujtohet se kontakti i gjuhës shqipe me kulturën e botës nuk është pas viteve 1990. Po t’i shkonim pas kësaj prirjeje, do të duhej të rishkruanim një numër të madh emrash të përveçëm që tashmë kanë zënë vend në regjistrin e gjuhës dhe do të ishte absurde t’i ndryshonim. Të tillë do të duhej t’i bënim Newton e jo Njuton, Chopin e jo Shopen, Rutherford e jo Radhërford, Picasso e jo Pikaso, Goethe e jo Gëte, Byron e jo Bajron, Chateaubriand e jo Shatobrian, Heine e jo Hajne për të përmendur sa më pakë prej tyre. Pastaj fjalë të tilla si kompjuter, raketë, satelit do të duhej t’i shkruanim: computer, rocket, satellite.

Po të shkonim më tej, u dashka të shkruajmë në shqip edhe emrat e vendeve ashtu siç shkruhen në gjuhët e tyre origjinale. Për shembull London në vend të Londër, New York, në vend të Nju Jork, Sevilla në vend të Seviljes (dhe në këtë rast do thoshim: Berberi i Sevilla-s!), Bordeaux në vend të Bordo(dhe do thoshim p.sh: verë e Bordeaux-it!), Lisboa në vend të Lisbonës e Utah në vend të Jutah e kështu me rradhë.

Mendimi im është se idhtarët e prirjes për të shkruar në shqip emrat e përveçëm dhe fjalë të tjera ashtu siç shkruhen në origjinal, lënë pas dore e harrojnë shumë gjëra. Harrojnë për shembull se gjuha shqipe që shkruhet me një modifikim të alfabetit latin nuk ka në repertorin e saj mjaft karaktere qe kanë gjuhë të tjera. Si pas teorisë origjinaliste, duhet që Washington ta shkruajmë tamam kështu. Po ku ta gjejmë W-në në shqip. Ja se e gjetëm, po si të shkruajmë ta zemë një emër origjinal në greqisht, apo turqisht, apo sllavisht, apo në arabisht a në gjuhët e tjera të lindjes? Mos duhet që ta shkruajmë me jeroglifet kineze emrin Mao Ce Dun? Po emrin e famëkeqit Karaxhiç mos u dashka ta shkruajmë Kараџић?

Pastaj ata harrojnë se jo të gjithe ne shqiptarët dimë gjuhë të huaja e mund t’i lexojmë ashtu siç duhet emrat e huaj të shkruara në shqip si në origjinal. Ndaj e gjithë kjo ndërmarrje është një kuturisje e kotë. Gjuha shqipe bazohet mbi parimin që lexohet siç shkruhet. Dhe edhe emrat e huaj dhe fjalët e reja që hyjnë në të duhet të futen të shkruara siç shqiptohen.

Por edhe kjo ka vështirësitë e veta. Një fjalë mund të shqiptohet në mënyra të ndryshme nga individë apo grupe të ndryshme. Dihet për shembull se ka ndryshime midis shqiptimit në anglishten klasike dhe anglishten amerikane. Edhe në shqip hyjnë sipas shqiptimit, emra e fjalë që s’janë korrekte. Në këtë rast janë gjuhëtarët gjykatësit e gjuhës dhe ata duhet t’i vënë këto fjalë e emra sipas shqiptimit të duhur. Hidhini një dy librit të famshëm të Roberto Savianos, Gomorra. Është tej mase i lodhshëm me konstrukte të tilla si: Edoardo La Monica-s, Voncenzo Verde-n, Giulio Ruggero-s, Mario Santoro-ja, Al Mahdi-së, që përkthyesit kanë përdorur me qindra tej e ndanë librit.

Dihet se gjuhët e shkruara evoluojnë më ngadalë se gjuhët e tyre korrespondues të folura. Kur regjistri i një gjuhe bëhet tepër i ndryshëm nga gjuha e folur, kjo shpie në dukurinë që quhet diglosi. Dhe kjo mund të ndodhë edhe me shqipen po vazhdoi në këtë rrugë. Ky problem është një S.O.S. për gjuhëtarët e shqipes.

Botuar në gazetën Tema, 17 shkurt 2009

Kalorësi i buzëqeshjes së pavenitur

2008-12-12T12:14:00.000-08:00

Për të mos lodhur më kot lexuesit ne hamendësime, po e themi që në krye se ky kalorës është ministri i jashtëm i Shqipërisë Lulzim Basha. Është ai që krekoset si kaposh e supozon skenare imagjinare komplotesh anti-atdhetare ndaj tij prej partisë opozitare. Është ai që përbetohet se është gati të shkojë në burgun më të thellë (me që na dalka dhe me origjinë kosovare) dhe vetëm e vetëm të mos cënohet projekti më i madh i tij dhe i PD i cili nxjerr në selamet Kosovën e Shqipërinë.

Në fakt, ky politikan që shquhet për buzëqeshjen “alla Enver Hoxha” përballet me një sërë akuzash serioze të prokurorisë shqiptare. Kur lexon akt-padinë e prokurorisë bindesh e të vjen mirë për profesionalizmin e kompetencën me të cilën ajo është hartuar. Të vjen mirë gjithashtu edhe nga kurajoja dhe guximi i tyre, i prokurorit të çështjes Arben Kraja dhe i prokurores së përgjithëshme Ina Rama. Është hera e parë që prokuroria i shkon një çështjeje deri në fund, pavarësisht se si do të përfundojë ajo më tej, që nuk është përkulur nga presioni i egër politik (vetëm ta mendosh se ç’bën qeveria për t’i bërë ata të heqin dorë!).

Akuza është fare e qartë e logjike, megjithse ky kalorësi ynë, bërtet e ulëret se ajo na qënka absurde. Edhe një joprofesionist e sheh se shkeljet e procedurave janë të qarta e fare të padyshimta në të gjithë këtë histori tenderash, miqësish e të njohurish ku ka bërë piruetat e tij mahnitëse ministri ynë. Pse mërzitet ai dhe nuk pranon fare urtë e butë të shkojë e t’u tregojë gjykatësve të gjitha justifikimet e tij bashkë me ndërgjegjen e pastër e të papërlyer?

Për një gjë shumë më pak se kaq, gjykata e Maqedonisë fqinjë sapo i dha tre vjet e gjysmë burg ish kryeministrit të vet dhe ish shefit të shtabit të ushtrisë dhe nga tre vjet disa zyrtarëve të tjerë të lartë, për një tender që nuk ishte më shumë se 2.4 milion euro, kur ish kryeministri kishte pasë qenë ministër i mbrojtjes. Gjykata vërtetoi se duke blerë katër herë më shumë se ç’duhej pjesë ndrrimi për tanket e ushtrisë, i qe shkaktuar një farë dëmi buxhetit të shtetit. Pra nuk u vërtetua ndonjë vjedhje e drejtpërdrejtë dhe tenderi nuk ishte me qindra milionë apo deri në 1 miliard euro si ky yni. E megjithatë, ata “goxha burra” të Maqedonisë, morën atë që meritonin.

Bah, po kjo nuk bën vaki në Shqipëri, thotë dikush. Vërtet, a është dënuar nga ndonjë gjykatë ndonjë ministër apo politikan i lartë në Shqipëri? Askush. Eteri shqiptar i mediave, i fjalëve të shkruara apo të thëna, i sharjeve e akuzave është i mbushur i tëri me hajdutë, mafiozë, kontrabandistë, njerëz të hurit e të litarit e prapë askush nuk është dënuar nga gjykatat shqiptare. Ky është paradoksi më i madh në drejtësinë “e pavarur” të këtij vendi. Shikoni se sa ish ministra, ish kryeministra, ish qeveritarë të lartë akuzohen e dënohen në vende si yni, që hynë në demokraci në vitet 1990.

Fenomeni Basha është me shumë interes të studjohet. Ai dëshmon se nuk janë vetëm politikanët e vjetër ata që kanë prirje të korruptohen e të rendin pas aferave përfituese. Ka po ashtu edhe nga të rinjtë, nga ata që vijnë me diploma të rënda e përvoja të Perëndimit, që “ja dinë kimenë parasë“. Ata janë më modernë në shpërdorimet e tyre, në favoret e pasuritë që përfitojnë. Ata hiqen përgjithësisht globalistë, largpamës përparimtarë e mbrojtës të të drejtave të njeriut e të shoqërisë demokratike, po kur u duhet thërresin në ndihmë patriotizmin e mykur dhe përbetohen se janë shkrirë për atdhe e vatan.

Shumë raste tregojnë se figura të tilla të rinj premtues hyjnë me vrull në politikë, mbështetur nga mërzitja e publikut prej letargjisë e pasivitetit të kastave tradicionale politike. Dhënë pas entusiazmit, publiku e media lë mënjanë shpesh herë skanimin e tyre të kujdesshëm. Një gjë e tillë ndodhi në SHBA me yllin e ri të demokratëve në Illënoi, guvernatorin Rod Bllagojeviç, të cilit afera e tentuar zbuluar së fundmi për të shitur një post senatori, i nxorri një mori shkeljesh e abuzimesh të tjera të rëndësishme në karierën e tij që kishin kaluar të pavëna re.

Është fare qesharake e jashtë çdo kontesti logjik qëndrimi i qeverisë në pushtet ndaj prokurorisë. A nuk e kuptojnë këta qeveritarë se duke e sulmuar prokurorinë si “të kapur” e të komprometuar sa herë që ajo përpiqet të bëjë punën e detyrën e saj, ata komprometojnë vetë qëndrimet e tyre të mëparshme. U bë e disata herë që sulmohet e ndryshohet prokuroria duke u etiketuar pasive ndaj krimit e korrupsionit. Prokuroren e re nuk e solli kreu i opzitës sado që qëlloi të kenë bashkë të njëjtin mbiemër. E propozoi partia në pushtet. Atëhere me se na e paska joshur e ndryshuar atë opozita, kur qeveria ka në dorë edhe gurin edhe arrën?

Lëreni prokurorinë e gjyqësorin të punojnë të nderuar qeveritarë! Mos u humbni kohë me përgojime, anatema e telashe se kanë boll punë të tjera për të kryer. Kanë një Gërdec të tërë që ju doni ta fshihni si minaren në kashtë e plot afera të tjera, veç atyre që kryeministri ynë kërcënon t’i nxjerrë kur ta shohë veten keq. Sa për kalorësin tonë të buzëqeshjes së pavenitur, do t’i këshillonim ta hiqte maskën buzëqeshëse dhe t’i nënshtrohet gjykimit të një publiku ku ka pranuar të rrojë për të mirat që kishte, gjykim i përfaqësuar nga autoritetet përkatëse të prokurorisë e gjyqësorit.

Botuar në gazetën Tema, 13 dhjetor 2008

Çmitizimet e vjetra dhe mitizimet e reja

2008-11-17T11:45:00.000-08:00

Në gazetën Shekulli të 13 nëntorit, botohej një shkrim i Viron Graçi, “Histori të reja me heronj të vjetër”, ku autori me të drejtë shtronte çështjen e çmitizimit të historisë sonë. Historia e shqiptarëve ka vuajtur kurdoherë nga mosqënia objektive. Ajo është imponuar shpesh herë si një version historie që u ka interesuar pushteteve në fuqi. Veçanërisht gjatë diktaturës komuniste, gjithëshka u pa në filtrin ideologjik e të luftës së klasave dhe shumë gjëra kanë nevojë të rishihen e të vihen në vendin e duhur.

Por kjo është një temë tjetër që meriton të trajtohet hollësisht e me nge. Ajo që dua të them këtu shtyhet nga një tjetër shkrim i botuar në të njëjtin numër të gazetës së mësipërme, apo më mirë një lajm, me titull “Dr. Evis Qaja: Mendjet e mëdha të shekullit 21”, ku tregohet se si një e re shqiptare, Znj. Evis Qaja, ka marrë një diplomë nga Instituti Amerikan i Biografive ku është cilësuar një nga “Mendjet e mëdha të shekullit 21”. Në këtë botim, përfshihen personalitete të shquara botërore nga fusha të ndryshe, thotë lajmi, si Ajnshatjn, Margaret Thaçer, Xhon Kenedi e të tjerë. E pra do të ishte shumë inkurajuese dhe përkrahëse për ne shqiptarët po qe se edhe Znj. Qaja do të bënte pjesë aty dhe po qe se i gjithë ky cilësim do të ishte i vërtetë.

Pa dashur të fyej sadopak zonjushën e nderuar, biografinë e arritjet e së cilës as i njoh e as i di, dua të them se Instituti Amerikan i Biografive (sipas Wikipedia) është një botues referencash biografike në Reili, Karolina e Veriut, SHBA , që ka botuar biografi të njerëzve që nga 1967. Ky institut prodhon të ardhura nga shitjet e çertifikatave, diplomave dhe librave ku përshkruhen biografitë e individëve të ndryshëm.

Ky institut procedon në këtë mënyrë: ai mbledh emra që dalin në veprimtaritë e ndryshme të botës e që sigurisht nuk janë njerëz të rëndomtë e askushë. Këtyre individëve, instituti u dërgon një letër ku pasi vë në dukje meritat e tyre madhështore, u propozon përfshirjen në një libër biografik, së bashku me emra të tjerë të njohur të botës. Për këtë, individët duhet të paguajnë një shumë të caktuar, që t’u dërgohet libri si edhe një pagesë tjetër (jo të pakta të gjitha këto) për të marrë një diplomë ( me kornizë ari, argjendi, platini etj.) ku thuhet se ti je përfshirë në filan përmbledhje biografike.

Nga moria e individëve që u drejtohen këto letra, le ta zemë se gjysma e pranon ofertën dhe dërgon shumën e kërkuar (zakonisht 300 $ apo më shumë). Në qoftë se këta janë qoftë dhe 100 vetë nga e gjithë bota , kjo do të thotë se Instituti në fjalë mbledh 30,000 $ dhe botimi i një libri me 100 kopje nuk bën më shumë se 2,000 - 3,000$. Pra fitimi nuk është i pakët. Mund të llogaritet pastaj edhe fitimi nga diplomat e çertifikatat etj. Duhet theksuar se në qoftë se nuk paguan, harroje përfshirjen në mendjet e shquara apo njerëzit e mëdhej.

Gjithshka është e ligjëshme në këtë biznes, pasi Instituti, duke përfshirë në botimin e vet disa nga biografitë e njerëzve vërtet të shquar e të botuar në mjaft libra të tjerë më parë, nuk bën ndonjë shkelje në se fut në këtë botim edhe shumë klientë që paguajnë e që në fakt janë dikushi edhe kur kurora që u vihet nuk është përshatshmërisht për kokën e tyre. N[ fund të fundit, Instituti ka bërë një zgjedhje emrash që ai i quan si “të shquar” dhe këtu atë nuk e kap dot ligjërisht. Ndaj dhe ai funksionon e mbijeton si shumë biznese të këtij lloji në Amerikë. Objekti i këtyre lloj institucioneve janë mungesa e njohurive të njerëzve dhe etja që ata kanë (që shumë herë është e drejtë e njerëzore) për t’u vlerësuar mundin e përpjekjet e tyre.

Instituti Amerikan i Biografive (ABI) ka dhjetra botime si ky i mësipërmi: Njeriu Ndërkombëtar i Vitit (si për ironi, këtë çmim u tha se fitoi Ramiz Alia në 1990 apo 1991), Njeriu i Shquar i Shekullit XXI, Njeriu i Shkencës, Gratë e Mëdha të Shekullit XXI, Një nga Elita e Gjenive, Elita Bashkëkohore e shumë e shumë të tjera.

Pas viteve ’90, ABI gjeti një thesar të vërtetë në dëshirën e individëve nga vendet e ish Lindjes komuniste për të hyrë në botimet e tij bigrafike. Njerëzit nën regjimin komunist vlerësoheshin shpesh herë me kritere ideologjike. Qindra e mijra vetë bënin punë të mrekullueshme në fushat e tyre e nuk i njihte njeri. E pra, në këto vite të pas-diktaturës, shumë shqiptarë, duke hequr nga kursimet e familjeve të tyre disa qindra dollarësh apo në raste të tjera, pa dhimbje të mëdha, nga të ardhurat e bizneseve të reja, u bënë të famshëm duke treguar emrat e tyre të botuara në libra luksozë e të shkruar në diploma të admirueshme për nga paraqitja.

Por shqiptarët i harruan këto siç harrojnë zakonisht shumë gjëra të tjera dhe jepen pas berihait të ditës. Ja pra tek na kthehet e njëjta dukuri si një lajm i ri me shembullin e Znj. Qaja. Publiku ushqehet tani me mitin e rradhës. Absurditeti i lajmit është se nuk jep asnjë informacion se përse është e famshme kjo zonjushë që i vihet dhe titulli Dr. përpara. Përse vallë është shquar e dalluar ajo që të meritojë të quhet një nga mendjet e mëdha të shekullit të 21-të?

Dëmi në këtë rast është i opinionit publik. Ai gënjehet e hiqet prej hunde me një informacion të pasaktë e të paplotë. Por ne i pëlqejmë e jemi dashuruar me mitizimet. Mitomania është një cilësi e theksuar shqiptare. Dhe pastaj kërkojmë të çmitëzojmë historinë e mitet e lashta. OK, por le të mos prodhojmë mite të reja sepse kështu puna jonë e vënies në vend të gjërave do të ishte e pafrutëshme e pavlerë dhe e pambarueshme.

Botuar në gazetën Tema, 20 nëntor 2008

Ndërsa koha shkon

2008-11-12T12:22:00.000-08:00

Koha është ajo që i bën gjërat të harrohen. Të rëndësishmet humbasin rëndësinë e zëvendësohen nga të tjera më të rëndësishme. Të rejat bëhen të vjetra e zëvendësohen nga të tjera të reja. Ato që na interesojnë sot mund të mos të na intersojnë nesër dhe ato që kanë vlerë sot ndodh që ta humbasin vlerën me kohë.

Koha nuk rrjedh njëlloj për të gjithë. Por gjithsesi ajo ecën e ecën e nuk ndalon kurrë. Lë pas hallet e përditëshme të njerëzve, zhurmën, zallamahinë dhe kalon nëpër të tjera halle e telashe, ndodhi e historira, faqe gazetash e figurash televizive. Duket sikur kjo qerrata kohë është aleati më i mirë i qeveritarëve të liq që mund të ketë një vend. Megjithse në pamje të parë të ngjan se atyre nuk u vjen mirë që koha ikën kaq shpejt e pushtetit të tyre u vjen fundi, kjo nuk është kështu pasi ata marrin masa që përsëri të vijnë në pushtet, të bekuar nga vota popullore.

Koha është aleati më i mirë i këtyre qeveritarëve sepse ajo heq vëmendjen nga ato që ngrenë e trazojnë shpirtrat e qytetarëve dhe i bëjnë ata të ngrihen kundër e të protestojnë. Koha, si një lumë i madh, mbath me llum e me baltë brigjet e malcuara ku bëjnë jetën njerëzit, zbut çarjet e ngurtësuara dhe i bën ato gjithnjë e më pak të dukëshme. Kjo është ajo që u intereson aq shumë pushtetarëve, parlamentarëve, partiakëve e politikanëve të status quo-ve.

Vini re se ç’ndodh në Shqipëri. Zjejnë e trazohen shumë gjëra. Flitet e përflitet për to, bëhen deklarime, organizime e veprimtari, buçasin radiot e televizionet, ngjethin ajrin e shikimet gazetat e mbushin hapësirën e internetit lajmet e bujshme. Pastaj koha kalon dhe ato fashiten e shuhen si flakë kashte e vendin e tyre e zënë të tjera, po aq të zhurmëshme, po aq në dukje, të rëndësishme e jetike.

Shqipëria hyri me vrull në epokën e demokracisë me shumë zhurmë e britma, me shumë parregullsi e çoroditje por koha kaloi dhe ajo harroi se duhet të dënonte krimet e diktaturës komuniste, t’u jepte të drejtën atyre që vuajtën e hoqën më shumë prej saj. Krerët e rinj të saj u angazhuan në një luftë të ashpër për pushtetin e ri, për pasuritë e pronat e reja. Pronat e pronarët e vjetër u harruan e u lanë pas dore. S’kemi kohë, bërtisnin pushtetarët e rinj, duhet të bëjmë këtë e atë. Por koha shkonte dhe bënte të harroheshin shumë lëndime e plagë sepse të tjera lëndime e plagë dilnin përpara.

Ndërsa koha shkon: U harruan dëmet e panumërta në atë pasuri që një herë e një kohë quhej e popullit. Ajo u vodh e u plaçkit për të krijuar kastat e reja të biznesmenëve. U harruan vjedhjet e shpërdorimet e ndihmave të Evropës e botës. U harruan firmat piramidale apo ato të larjes së parave, u harrua se kush mbante përgjegjësi për hapjen e depove dhe shpërndarjen e armëve si të ishin fishekzjarre. U harruan se kush ndërseu popullin kundër popullit dhe kush ishte shkaktar i humbjes së mijra jetëve njerëzore dhe shaktërrimeve në masë.

Ndërsa koha shkon: U harruan vjedhjet e parregullsitë në një zgjedhje sepse erdhën të tjera zgjedhje dhe u bënë të njëjtat gjëra. U harruan trafikimet e paligjëshme (ose të mbuluara nga ligjet) të naftës, të armëve, të njerëzve. U harruan viktimat e mbytura në det e që donin të kalonin përtej me gomone, sepse të tjera viktima të reja u shfaqën, në det apo në liqen. U harruan ankesat për rritjen e çmimeve, për tarifat e celularëve që janë nga më të lartat në botë, për planet e privatizimit që mbeten në letër me vite e vite, për gjendjen e keqe të shëndetësisë, pë mungesën e ilaçeve e të trajtimit njerëzor nëpër spitale, për helmimet me ushqime të prishura e të skaduara, për degjenerimin e shkollave e të sistemit arsimor, për prishjen e çoroditjen e kërkimit shkencor.

Ndërsa koha shkon: U harruan përsëri zgjidhjet për problemet e pronës. U harrua hapja e dosjeve dhe diskutimet e vrullshme të hapen apo të mos hapen ato, u harruan sa spiunë e informatorë ka në parlament e qeveri. U harruan Poliçanët, Bulqizat, Gërdecët, aferat e pista të policisë e shërbimeve të fshehta, vdekjet e dyshimta të dëshmitarëve, skandalet e diplomacisë, rrëzimet e pallateve të ndërtuara keq, lejet e ndërtimit të dhëna me shkelje të ligjit, qindra e mijra çështje të pazgjidhura nga gjykatat, nga parlamenti, nga qeveria. Janë harruar reformat që të tjerët na detyrojnë të bëjmë e që vetë nuk do t’i bënim kurrë. Harrohen ato dhe bëhen prapë reforma të tjera. Harrohen ligjet që janë bërë e bëhen prapë ligje të tjera. Harrohet kushtetuta e interpretohet siç do njëra palë apo tjetra.

Ndërsa koha shkon: Përsëriten e dalin prapë të njëjtat probleme nga njëra zgjedhje në tjetrën: kodi zgjedhor, komisionet e zgjedhjeve, dokumentacioni identifikues, listat e votimeve, e të tjera. Dhe përsëri harrohen. Bëhen plane e programe për luftën kundër korrupsionit dhe i zë pluhuri në dosje e në sirtarë dhe bëhen përsëri të tjera plane kundër korrupsionit e krimit të organizuar. Dalin afera skandaloze me Fazllij e Diverolë dhe shuhen e fashiten si të mos kenë qenë kurrë.

Prokuroritë e gjykatat e kanë po ashtu kohën aleatin më të mirë. Dosjet harrohen me vite sa që të interesuarit ose vdesin ose s’çajnë kokçë më për to se jeta u ka vënë mbi shpinë të tjera halle më të rënda. Ata që janë dënuar nga një palë gjyqe, nxitojnë të rigjykohen kur janë ndrruar pushtetet dhe kështu dalin të pafajshëm e faqebardhë ndaj fëmijëve të tyre. Harrohen krimet e deri vrasjet si të qenë kondravajtje të rëndomta parkimi. Hetimet vazhdojnë me vite e vite dhe kur del befas ndonjë fakt i ri, më së shumti kur ndonjë gazetar trazon urët e zjarrit ashtu si më kot, njerëzit pyesin njëri tjetrin: kur ka bërë vaki kjo, në kohë të Enverit apo të Saliut ?

Ndërsa koha shkon: Harrohen fjalimet e pushtetarëve. Harrohen qëndrimet e tyre, një herë kur shajnë e tallin vetereanët e një herë kur i përqafojnë e kuvëndojnë gju më gju me ta. Harrohen ç’kanë thënë për njeri tjetrin, si kanë kaluar nga një parti a grupim politik te tjetri, si kanë votuar nëpër legjislatura, harrohen krahët i majtë apo i djathtë, harrohen programet e partive, premtimet për më shumë rrugë, për më shumë shkolla, për zhvillimin e turizmit e ndërtimet pa leje (apo me leje të padukshme) në bregdet, për jetë më të mirë, për begati e lulëzim.

E pra, a nuk është koha aleati më i mirë i pushtetarëve ? Atëhere ç’u mbetet qytetarëve? E vetmja gjë që mund të bëjnë ata është të mos e lënë kohën të rrjedhë më kot, për të fashitur e harruar shqetësimet e në dobi të pushtetarëve zullumqarë, por ta përdorin atë për të shpënë deri në fund ato që nisen e që nuk bitisen. Ta mbajnë nga mënga e xhaketës (apo nga kapistra e kravatës) deputetin a pushtetarin deri sa të zgjidhet ajo që është shpupurisur. Të mos harrojë, të mos harrojë, të mos harrojë! Mos e lërë kohën të rrjedhë pa u zgjidhur ajo që është zbuluar e duhet zgjidhur. E gjithë medja mund të ndihmojë këtu jo duke hedhur paprerë skoop-e por duke ngulmuar t’u shkohet deri në fund aferave të zbuluara. Në fund të fundit, në këtë garë të përjetëshme me kohën, humbasin të gjithë ata që e kanë kujtesën e shkurtër. Ky është fati i tyre. Ndërsa koha shkon...siç thotë ajo kënga e pavdekshme e Herman Hupfeld kënduar nga Sinatra i madh.

Botuar në gazetën Tema, 13 nëntor 2008

Obama dhe triumfi i mendimit përparimtar

2008-11-10T13:44:00.000-08:00

Zgjedhjet presidenciale përfunduan dhe populli amerikan dha verdiktin e tij duke zgjedhur midis dy kandidatëve cilësorë e dinjitozë që rrallë qenë parë në historinë e zgjedhjeve në këtë vend. Pas një fushate të gjatë e emocionuese ku çdo zgjedhës qe i aftë të njihte deri në hollësi sfondin, pikpamjet, karakterin, temperamentin e bagazhin e njohurive të secilit nga kandidatët, tani është koha që fituesi të vërë në jetë premtimet e tij për një Amerikë dhe një botë më të mirë.

Zgjedhja e Barak Obamës ishte një fitore e madh ndaj paragjykimeve raciale që edhe pse rrallë herë dolën haptazi, përsëri qenë ato që trazonin ujrat e ushqenin kundërshtimet. Shumë përkrahës u trëmbën nga efekti Bradli (quajtur kështu sipas kandidatit për guvernator të Kalifornisë në 1982, afro-amerikanit Tom Bradli, i cili megjithse kryesonte 8% sondazhet deri në fund të garës, humbi ndaj kundërshtarit të tij) duke menduar se sondazhet nuk pasqyrojnë ndjenjën e sinqertë të votuesit aq më tepër kur kjo ka të bëjë me paragjykimin racial.

Por nuk ndodhi kështu. Efekti i mesazhit që Obama përcolli gjatë fushatës së tij të jashtzakonshme ishte shumë më i madh se efekti Bradli apo efekte të tjera. Të bën përshtypje se ky mesazh u përkrah e gjeti mbështetje tek inteligjenca më briliante e SHBA, tek akademikët e shkencëtarët, tek gazetarët e shkrimtarët, tek artistët e studentët. Universitetet e qendrat intelektuale qenë pikat ku ai fitoi më shumë vota e siguroi fitoren në tërësi të shteteve të SHBA. Asnjëherë rinia nuk ka dashur e përkrahur kaq shumë në këtë vend një kandidat për president. Të rinjtë u bënë promotori i fushatës së tij dhe një faktor i fuqishëm që i siguroi atij fitoren.

E kthyer mbrapsht në SHBA, jehona pozitive e ideve të tij mbi politikën e jashtme, e largpamësisë, përmbajtjes, qasjes demokratike e prej të barabarti e Barak Obamës në botë, e rriti gjithashtu staturën e tij prej shtetari e udhëheqësi të vendit më të fuqishëm të botës.

Ai pati gjithashtu kundërshtarët e tij në SHBA e në botë, kundërshtarë jo vetëm për hatër të ngjyrës së tij, po për hatër të orientimit të tij ndaj politikave më të majta dhe të një politike të jashtme më pak agresive, me përdorim më të madh të diplomacisë e më pak të imponimit të forcës. Kjo është e natyrshme dhe kundërshtarë të tillë janë shpesh herë dinjitozë e të respektueshëm. Kurse ata që qenë kundër tij sepse ai nuk ishte si ta, pra i bardhë, janë për të ardhur keq e mbeten mjeranë në bisht të historisë njerëzore.

Ç’ndodhi me shqiptarët në këtë proces? Pati donkishotë që u bënë thirrje publike shqiptarëve për të mos votuar për Obamën sepse gjoja ai nuk dashka Shqipërinë e Kosovën por dashka më shumë Serbinë. Natën e fitores së bujshme të Obamës, unë shikoja me sytë e mendjes shkumën e zemërimit në qoshet e buzëve të këtyre borizanëve qesharakë. Shqipëria e Kosova janë aleatë të ngushtë të SHBA pavarësisht nga presidentët që vijnë e ikin në Amerikë. Shqiptarët kujtojnë se ndrrimi i presidentëve në SHBA është si ndrrimi i qeverive në Shqipëri, kur ndrrohen të gjitha politikat (me përjashtim të atyre që s’i ndrrojnë dot se i detyrojnë të tjerë) dhe stafet qeveritare. Po kjo nuk është kështu. Obama jo vetëm që nuk do, por as nuk mundet edhe sikur të donte, ta kthejë SHBA nga kursi i zakonshëm i saj si përçuese e demokracisë dhe e lirisë së të drejtave të njeriut në botë, ta bëjë atë “socialiste” apo “antishqiptare”. Ishte Bill Klintoni i Partisë Demokratike të SHBA presidenti që bombardoi Serbinë dhe ishte Xhorxh W. Bush, i Partisë Republikane të SHBA, presidenti që ndikoi më shumë se kushdo në pavarësinë e Kosovës e futjen e Shqipërisë në NATO.

Pra meraku i këtyre borizanëve, NOBAMA, nuk ishte se vinin re tek ky president i ri ndonjë politikë antishqiptare. Meraku i tyre ishte se ai është me atë ngjyrë që është por këtë ata nuk e thonë dot haptaz se kanë frikë se i quajnë racistë. Më tej akoma, ata nuk pëlqejnë tolerancën e tij, përmbajtjen, tendencën për mospërdorimin e forcës. Më thoshte një i njohur se kishte ardhur këtu në SHBA që Amerika t’iu mbante grushtin te koka cilitdo vendi të botës. Nuk i kam sjellë fëmijët këtu që ta shoh Amerikën të barabartë me cilindo vend të botës, thoshte ky simpatizant i dorës së fortë prindërit e të cilit, si shumë të tjerë (falur qofshin ata) nuk guxuan as të pëshpërinin nën diktaturën hoxhiste.

Ishte ky miku im dhe të tjerë si ai që votuan kundë Obamës. Ata qenë gati të mbronin edhe gafat më të pafalëshme që vinin nga mungesa e dijes dhe koeficienti i ulët i inteligjencës që vinin re tek një sërë kundërshtarësh të Obamës dhe të theksonin e të bënin tra çdo qime që qëmtonin në jetën e biografinë e tij. Obama do ta lyejë Shtëpinë e Bardhë me bojë të zezë, qeshnin hidhur nën zë shumë shqiptarë që kur e do puna, mburren se nuk janë fare racistë.

Por edhe bota intelektuale shqiptare nuk u orientua dot nga intelektualët e SHBA për të bërë zgjedhjen e saj. Shumë njerëz të mençur në Shqipëri flisnin për Obamën me thashethemet e shtypit, si një musliman, përqeshnin orgjinën e rracën e tij dhe harruan të thellohen në ato që thoshte e shkruante ai. Ore, nuk gjetët ndonjë burrë më te mirë ju aty në Amerikë? ishte shprehja si me shaka e mendimtarëve sqimatarë shqiptarë. Sipas kolumnistit të së dielave të gazetës Panorama, Edmond Tupja, për fitoren e Obamës në Tiranë u gëzuan vetëm banorët e Brrakës (apo Bërrakës siç i thotë frëngologu i njohur humorist). Po ta marrim për të vërtetë këtë pohim të mikut të Aqif Qifës, zotit Tupja, kjo nuk do t’i nderonte shumë intelektualët pompozë të këtij qyteti.

Megjithatë, pati në shtyp mendime të mençura e plot kurajë kundër ndërhyrjeve të vjetëruara nga Shqipëria apo jashtë saj për t’i bërë thirrje diasporës shqiptare në SHBA që të votonte kundër Obamës. Dhe këto qenë krysisht nga të rinj që studjojnë në SHBA e që e ndjejnë veten të lirë nga paragjykimet raciste, kolektiviste e megallomaniste.

Tani gjithëshka është e qartë. Nuk është se me ardhjen e Obamës ka ardhur Mesia i botës. Nuk është se kriza finaciare botërore do të shuhet menjëherë dhe të gjitha ekonomitë do të lulëzojnë. Nuk është se në botë nuk do të ketë më luftra e konflikte dhe se planeti do të shpëtojë njëherë e mirë nga ndotjet që po e helmojnë. Jo. Por me një Amerikë më vizionare e me një njeri të mençur e të ditur në krye të saj, bota do ta ketë më të lehtë të lëvizë në udhën e saj të demokracisë e përparimit .

Botuar ne Gazeta Tema, 11 nentor 2008

Ç’bëhet me rininë?

2008-10-30T12:57:00.000-07:00

Të kapluar në hallet e jetës së përditëshme e morinë e skandaleve që ndjekin njëri tjetrin në jetën e rrëmujshme shqiptare, njerëzit shpesh herë nuk e vënë re e nuk shqetësohen ( në të vërtetë kanë boll tjetër përse të shqetësohen) se ç’bëhet me rininë e vendit. Prapë kjo është e pafalëshme dhe kriminale për një opinion qytetar që bën kaq shumë zhurmë e zallamahi për gjëra të rëndësishme e të parëndësishme dhe përpëlitet si një peshk i lodhur në rrjetën e mendimit që ka thurur vetë.

Rinia shqiptare meriton një fat e të ardhme më të mirë në demokracinë e re të Shqipërisë. Të kujdesesh për të është të garantosh një të ardhme të ndritur për vendin. Kurse në fakt, ajo është lënë mënjanë e i shtyn ditët me perspektiva të paqarta apo pa fare perspektivë. Një pjesë, nga familje që kanë mundësi ta përballojnë lehtësisht jetën në shoqërinë e sotme shqiptare, bëjnë sikur shkojnë në shkolla e në fakt shullëhen klubeve e bareve, tjerrin kohën në muhabete vanitoze, në mesazhe e biseda telefonike me zhargone banale, seksiste e maçoiste që të kallin të vjellët. E vetmja punë e tyre është se kontribuojnë krenarisht e paturpësisht në harxhimin e parave që fitojnë (në rastin më të mirë, me djersë) prindërit e tyre.

Një takëm tjetër, shokë të tyre, e që nuk i kanë mundësitë e tyre, punojnë vetë për të fituar jetën, por edhe këta ndodh shpesh që tërhiqen nga të parët dhe e shpenzojnë kohën e lirë njëlloj, por me ndryshimin se të paktën harxhojnë ato që fitojnë me djersën e tyre. Kjo është pjesa që bie në sy sepse ka zaptuar qendrën e Tiranës dhe deri aty është kufiri ku lëvizin gazetarët apo gazetarkat e shumta dhe televizionistët gjithashtu të shumtë. Po të shkohet më tutje, është një dramë e vërtetë që nuk ka Kafaz të Artë ta futë brenda. Janë mijra e mijra të rinj anembanë Shqipërisë, që mbushin 20 vjeç me një konfrontim dërrmues e shpesh herë fatal të realitetit me imagjinatën. Të papunë, të pashkollë e me ambicje përtej mundësive, ata bëhen shpesh herë kontigjente të krimit, prostitucionit, emigracionit ilegal. Kurse shteti brohoret për sukseset e arritura, hyrja në NATO, infrastruktura e re e ndërtuar, ligjet që bëhen e zhbëhen, lufta kundër krimit e korrupsionit dhe rritja e hatashme ekonomike.

Një miku im, këtu në Amerikë, më qante hallet e tij një ditë për dy djemtë që kishte. Njëri nga ta ishte në Shqipëri. Tjetri ishte këtu me të dhe bënte shkollën e lartë që ja paguante i ati. Këtij mikut tim, njeri shumë i mirë e i ndershëm, i doli Green Card, kur sapo e kishin liruar nga ushtria, ku kishte qenë oficer andej nga fundi i viteve ’90. Erdhi në Amerikë dhe filloi një jetë tjetër. I pëlqen jeta këtu edhe pse ka mall për vendlindjen e tij, Shqipërinë. Eshtë një jetë e tërë, thotë. Kur ika që andej isha më pak se 50 vjeç. Dhe i mbushen sytë me lot...

Por le të mos largohemi nga tema. Djalit të madh të tij nuk i pëlqeu jeta këtu dhe u kthye në Tiranë, në shtëpinë që i ati nuk e shiti kur iku. Rrojti atje me gjyshërit, deri sa ata vdiqën dhe tani bën sikur punon hop e hop aty-këtu, siç thotë i ati. Ky i dërgon para sa herë i qahet i biri në telefon dhe e kërcënon se do të vrasë veten apo do të ikë me gomone në Itali. Ai po vete 30 vjeç dhe s’lidhet në asnjë hu, thotë babai i tij. Djali tjetër që shkonte mirë me shkollën, ishte shpresa e vërtetë e mikut tim. Ai bëri në Amerikë shkollën tetvjeçare e të mesme dhe tani ka hyrë në kolegj e studjon për teknologji informacioni. Familja nuk ka kursyer gjë për të që të dalë mirë me shkollën. Po ja që edhe këtij nuk ja ka qejfi të rrijë këtu. Qejf bëhet në Shqipëri, thotë ai dhe ka ndërmend të kthehet atje sapo të mbarojë shkollën e të hapë atje një biznes. Po kjo është gjysma e së keqes. Sepse tani ai shkon dy herë në vit në Tiranë me biletat që i pret i ati. I bleva makinën që desh, thotë miku im, i ka vënë dhe targën me emrin e tij “Renci-Tirona”, i ble duhanin, e mbaj me para, po ai hiç. Atje e ka mendjen. Kur shkon atje, zihet me të vëllanë se e do shtëpinë vetëm që të argaliset mirë. Një ime motër që shkon e kujdeset për shtëpinë ndonjëherë, më thotë se duhet të zësh hundën nga plehrat kur të hysh dhe sjellja e djemve është bërë problem për komshijtë. Dhe xërr telefoni. Më dërgoni para, thotë se këtu është shtrenjtë. Ja dërgoj se kam frikë se nuk kthehet e më lë shkollën. Pastaj sheh ai tjetri e kërkon dhe ai. Shpesh, thotë miku im, përpiqem të flas me të e t’i rrëfej se ç’kemi hequr e si kemi vuajtur ne, brezi përpara tyre, po as ai e as ai tjetri s’duan t’ja dinë fare. Ohu, ju keni qenë budallej o babë, thotë ky, ku dinit ju ç’është qejfi. Mbaj mend që pa ikur Shqipëria, me gjithë pleqtë e fëmijët, rronim të gjithë me 400-500 mijë lek të vjetra në muaj. Kurse kaq e më shumë kërkon në muaj tani kur shkon në verë ky i vogli, vetëm.

Më vjen keq për mikun tim të mirë por mendoj se ai vetë e ka stisur jetën kështu. I ka tërbuar fëmijët duke u përmbushur të gjitha tekat e qejfet. Ai nuk është i kamur. Punon dy punë, në një administratë gjatë javës dhe si kamarjer në fundjavë. Edhe e shoqja punon. Kanë blerë shtëpi e kanë të gjitha të mirat. Po ky me të bijtë është një hall i madh për të. Ja kam bërë qejfin, thotë se kisha frikë se i ngrihej mendja dhe ikën si i vëllai, që mbeti pa shkollë e hallakatet klubeve në Tiranë. Po nuk shoh dritë gjëkundi në të ardhmen e tij. Rri tërë natën e sheh televizor dhe mezi ngrihet në mëngjes e shpesh herë nuk shkon fare në shkollë orët e para. Dhe as që ja ka fare qejfi të punojë. Shikoj të tjerë të rinj këtu që punojnë e shkojnë në shkollë dhe them me vete ç’fat që pata që më ranë këta fëmijë...

Dëgjoj mikun tim të pikëlluar dhe mendja më shkon te ato që më tregonte edhe mua im atë për zborret ushtarake e punën e detyruar gjoja vullnetare e shumë mangësi të jetës së atëhershme. Baballarët e nënat tona jetun kohëra të vështira që i gjetën ashtu e nuk i zgjodhën ata vetë. Por u përpoqën të rrojnë me nder e djersën e tyre. Më shkon gjithashtu mendja te jeta e rinisë sot në Tiranë. Rroftë qejfi! “Kena lind për qejf” më kujtohet ajo kënga e West Side Family. Po vallë ky është qejfi i vërtetë i njeriut, që të jetojë si parazit e të mos vrasë mendjen se çdo të bëhet me të ardhmen e tij? Po ngjizet një rini me kulturë të cungët e sipërfaqësore. U çudita një ditë kur ky djali i mikut tim, që e mban veten për patriot të flaktë dhe desh i vë flakën shtëpisë kur fiton në futboll kombëtarja shqiptare, nuk dinte kush ishte Buzuku e le më tej për botën të gjithë.

Ky pra është një aspekt i rinisë që njoh unë. Por siç thamë, ka edhe shumë më keq se kaq. Se këta dy të rinj për të cilët fola, janë në fund të fundit e keqja e tyre dhe e mikut tim, por ka të tjerë që bëhen e keqja e shoqërisë dhe e mbarë vendit. Atëhere ç’bën shteti e shoqëria këtu? Pika ty, do më thoshte miku im i mirë. Ku ka mendje shteti se ç’bëhet me rininë. Ata kanë mendjen kush të zhvatë më shumë. Dhe qejfi në Tiranë vazhdon. Jetë nate pafund, me klube, bare e pube të gjithfarllojshëm, me drita shumëngjyrëshe, me muzikë, me drita të zbehta, misteriozë, ku njihen mirë klientët e zakonshëm e ndonjë i rastit shihet me dyshim. Rinia nuk shkon më bibliotekave, nuk lexon libra se të gjitha i di nga YouTube dhe MySpace e Facebook. Edhe ata që priren të bëjnë jetë më aktive qytetare e të angazhohen me organizma të pavarur, ose komprometohen nga pushteti, ose shahen e përbuzen nga vetë qytetarët, tifozë të njërës palë apo tjetrës.

Shteti nxit vetëm hapjen e klubeve, lokaleve, bareve, kazinove dhe qendrave të llotarive. Askush nuk çan kokë për qendra sportive lagjesh e qytetesh, për biblioteka lagjesh a qytetesh të lidhura me internet, për pishina të hapura e të mbyllura, për klube lojrash të shëndetëshme si pingpong, shah e të tjera, për eskursione të organizuara e shëtitje turistike. E gjithë Tirana ka vetëm dy kinema, shkollat e mesme degjenerohen gjithnjë e më tepër nën presionin e jetës bjerrakote të gjithë vendit, televizionet kur mbarojnë skupet e ditës, rendin pas filmave me seks e jetës së qejfit dhe ndoshta nuk ka në botë hapësirë eterike të mbushur më shumë me sms e biseda gjepurash në celularë se sa hapësira shqiptare.

Pse vallë e mban më kot emrin e rinisë, Ministria e Kulturës, Rinisë e Sporteve? Ç’bën ajo për rininë? Apo që të kapardiset ministri e t’i duket vetja më i ri? Ç’bën qeveria, ç’bëjnë partitë me programet e tyre të mufatura me retorikë boshe më së shumti të përkthyera nga gjuhë të tjera? Dhe në fund të fundit ç’bën vetë rinia? Pse e lë veten ajo ta trajtojnë kështu? Pse nuk shkundet e të mendojë seriozisht për formimin e saj të shëndetshëm kulturor? Duhet ta kemi të gjithë të qartë një gjë: deri sa kjo rini të endet kuturu si një anije me timon të thyer e pa busull në një det qejfi, kotësie apo parazitizmi por që gjithsesi të mbyt si çdo det, asnjëherë e ardhmja e vendit nuk do të jetë e sigurtë. Pa rini nuk ka të ardhme.

(Botuar në gazeta Tema, 1 nëntor 2008)

E do të ardhmen demokratike? Voto

2008-10-27T15:34:00.000-07:00

Këto ditë, në Washington Post, Shankar Vedantam tregon për një eksperiment mjaft interesant lidhur me sjelljen e njerëzve ndaj votimeve. Eksperimenti u krye nga tre studjues politologë, Alan Gerber, Donald Grin dhe Kristofer Larimer. Ata morën një listë prej 180,000 votuesish në Miçigan, SHBA. Një grup prej 99,999 votuesish u la mënjanë si një grup kontrolli. Kur erdhën zgjedhjet njerëzit e këtij grupi votuan ashtu si zakonisht. Pjesa tjetër e listës u nda në katër grupe.

Anëtarët e grupit të parë morën nga një letër secili 11 ditë përpara një zgjedhjeje të 2006 që u bënte thirrje atyre të votonin sepse kjo ishte detyra e tyre qytetare. Anëtarët e një grupi të dytë morën secili nga një letër që thoshte se shkencëtarët po studjonin sjelljet e tyre votuese. Letra thoshte: “Ju po studjoheni.” Anëtarët e grupit të tretë morën gjithashtu secili nga një letër ku tregohej se derisa vota e gjithsecilit hyn në të dhënat publike, emri i tyre figuron në listat e atyre që kanë votuar ( pa ditur se për kë kanë votuar). Pra atyre u thuhej në se kishin votuar apo jo në zgjedhjet e 2004. Anëtarët e grupit të katërt morën gjithashtu nga një letër ku u thuhej jo vetëm në se kishin marrë pjesë apo jo në zgjedhjet e vitit 2004 por gjithashtu edhe se kush nga fqinjët e tyre kishte votuar ose jo.

Zgjedhjet treguan se pjesëmarrja në votime e grupit të kontrollit ishte më pak se 30%. Grupi i parë që mori letrat ku u kujtohej detyra e tyre qytetare pati një rritje 6% në pjesëmarrje. Grupi i dytë anëtarëve të të cilit ju tha se po studjoheshin, pati një pjesëmarrje 12% më të lartë. Grupi i tretë të cilëve u ishte treguar në se kishin marrë pjesë apo jo në zgjedhjet e mëparshme, pati një rritje 16%. Dhe çudia më e madhe ndodhi me grupin e katërt, anëtarëve të të cilit u ishte thënë se ç’kishin bërë fqinjët e tyre (pra a kishin votuar apo jo) ditën e votimit. Pjesëmarrja në votim e këtij grupi u rrit me 27%.

Pra vetëm informacioni lidhur me pjesëmarrjen në votim të fqinjëve bëri efekt më shumë se shumë përpjekje të fuqishme, takime e biseda, reklama e postera, për pjesëmarrjen në votime. Shkencëtarët nxorrën si përfundim se ndërsa vota individuale përbën shumë pak në përfundimin e një zgjedhjeje, ajo mund të përbëjë shumë në sytë e miqve e të komshive. Në kohët kur qytetet qenë të vegjël dhe njerëzit në to gati njiheshin të gjithë, pjesëmarrja në votime ishte shumë e lartë. Në vitet 1880 pjesëmarrja në votime në SHBA ishte rreth 80%. Deri në vitin 1920, ajo ra në 40%.

Dihet që në shoqëritë nën diktaturë, njerëzit mund të detyrohen të shkojnë me shumicë në kutitë e votimit. Breza të tërë i kujtojnë mirë zgjedhjet në Shqipërinë komuniste kur binte daullja që në pesë të mëngjesit dhe njerëzit vraponin turma turma drejt qendrës së votimit. Të gjithë aktivistët e lagjeve e të frontit ruanin se kush vinte me vonesë dhe ata që vinin të fundit shaheshin e kritikoheshin nga komshijtë e të devotshmit se kishin bërë fajin më të madh në atë që mund t’ua kalonte një bllok apo lagje tjetër. Dhe natyrisht që rezultatet ishin mbi 99.90%. Për atë periudhë, kolumnisti i njohur i SHBA Çarls Krothhamer përcaktoi të ashtuquajturin “indeksi i Tiranës”, pas zgjedhjeve të vitit 1982, ku u raportua një fitore në zgjedhje prej 1,627,959 me vetëm 1 kundër. Indeksi i Tiranës, tregonte se sa më i lartë të ishte numri i votave që fiton qeveria në pushtet, aq më tiranike ajo ishte.

Ato kohra sigurisht kanë kaluar e nuk kthehen më për Shqipërinë. Ajo që ka rëndësi tani është që vota e shtetasve të mos shpërdorohet më kot. Dhe kjo zë fill që nga pjesëmarrja në zgjedhje. Sigurisht parregullsitë, vjedhjet e votave, mashtrimet e dhuna kanë bërë që kjo pjesëmarrje të bjerë. Njeriu bën një arsyetim të thjeshtë: Votoj apo nuk votoj unë, vota ime nuk ndikon fare sepse votat prapë do të rregullohen siç duan ata që kanë në dorë ta bëjnë këtë. Por nuk është kështu. Me këtë arsyetim, asnjëherë nuk kemi bërë atë që duhet si qytetarë dhe udhëtimi drejt demokracisë ka për të mbetur përjetësisht imagjinar e i paarritshëm për shoqërinë tonë. Forca e votës së thjeshtë të shtetasit nuk duhet të nënvleftësohet kurrë. Vetëm duke marrë pjesë në zgjedhje e duke hedhur votën tënde për atë që mendon ti, mund të përmirësosh sistemin votues, mund të heqësh qafe ata që i prishin zgjedhjet e që përpiqen t’i manipulojnë ato. E do të ardhmen tënde demokratike? Voto.

Në SHBA pjesëmarrja në zgjedhje është nga më të ultat ndër vendet demokratike. Natyrisht edhe këtu pjesëmarrja ka rëndësinë e vet. Po kjo rëndësi as që mund të krahasohet me atë që ka në një vend si Shqipëria. Në SHBA demokracia është një tren që ka kohë që shkon në shinat e veta. Mund të shkojë më shpejt apo më ngadalë, por shinat ama i ka. Dhe historia ka treguar se në dorën e kujtdo të ketë qenë pushteti, demokratëve apo republikanëve, vendi ka kohë që është në krye të demokracisë së botës dhe pavarësisht vështirësive të përkohëshme e të veçanta, ka patur periudha të gjata të lulëzimit ekonomik.

Kurse për Shqipërinë, asgjë nuk ka rëndësi aq të madhe sa pjesëmarrja në zgjedhje. Dhe është fare e pajustifikueshme dhe tepër e dëmshme për zhvillimin demokratik që në zgjedhjet shqiptare pjesëmarrja vërtitet në 50% dhe bile ka një prirje në pakësim. Votimi është arma e vetme më efikase demokratike që cilido shqiptar duhet ta përdorë e të mos lërë t’i ndryshket sirtarëve. Eshtë tjetër gjë se për cilin voton. Pjesëmarrja është e para. Pastaj për atë që voton, është përgjegjësia jote, përvoja, mençuria, nuhatja, harresa e të tjera e të tjera. Dhe në fund të fundit, ti meriton të kesh mbi krye ata që zgjedh me votën tënde demokratike, të mirë apo të liq qofshin.

Gjithsesi, lidhur me pjesëmarrjen në zgjedhje, eksperimenti i studjuesve amerikanë mund t’i japë ide të reja e të vlefshme organizamave që studjojnë e mbikqyrin pjesëmarrjet në zgjedhje apo ndonjë OJQ-je Shqipëri për të nxitur njerëzit të votojnë duke përdorur jo vetëm format e mësipërme por edhe elementë të tjerë që lozin rol në jetën, botën e psikologjinë shqiptare.

Botuar në gazetën Tema, 30 tetor 2008

Shporta me karavidhe e mendimit shqiptar

2008-10-12T17:59:00.000-07:00

Një artikull i Kiço Blushit në Gazeta Shqiptare të së dielës, 12 tetor, shkaktoi një mori reagimesh shumica me duf të papërmbajtur patologjik. Në qoftë se Kiço Blushi do të shkruante me një pseudonim që nuk e di njeri ashtu siç shkruajnë shumica e anonimatit internetist, gjysma e argumenteve të komentshkruesve do të binin, se ato në fakt merren me vetë personin e zotit Blushi, familjen e tij dhe të kaluarën. Kiço Blushi është një nga penat e spikatura në gazetarinë shqiptare të pas-demokracisë. Mund të jesh apo të mos jesh dakord me të po kompetenca e shkrimeve të tij të detyron t’i përgjigjesh me argumente e logjikë e jo me kodra pas bregut e mllefe frelëshuara që të ngjethin leshtë e kokës.

Jo me të gjitha ato që thotë z. Blushi në shkrimin e fundit është dakord autori i këtyre rradhëve. Ai nuk është dakord as me prirjen kristiano-ortodokse që z. Blushi e tjerr me shumicë nëpër shkrimet e veta. E keqja e sotme shqiptare nuk i vjen Shqipërisë nga feja muslimane e cila ka strehë në një pjesë të shoqërisë shqiptare, por nga mentaliteti i trashëguar i së kaluarës ku periudha komuniste ka një rol mbizotërues. Pjesa më aktive e shoqërisë shqiptare janë sot njerëz që nuk e praktikojnë fenë bile edhe që nuk besojnë fare në zot gjë që nuk është as turp e as marre ta thuash. Kemi parë këto vite gjithfarsoj pushtetarësh të shumtë me origjinë të të gjitha feve e besimeve që kanë shpërdoruar pushtetin e janë tallur me votat e popullit. Pastaj zoti Blushi nuk ka pse u vë borinë më kot emigrantëve “anti-sllavo ortodoksë“ siç i quan ai. Faji nuk është tek ta por te vetë shoqëria shqiptare që jeton në Shqipëri dhe bën jetën atje.

Në komentet për këtë shkrim, si dhe në komente të tjera për të tjera shkrime, ka sidoqoftë mendime të mençura e të vlefshme, ka dhe njerëz me vizione të qarta e që dinë ç’shprehin e kërkojnë. Por gjithsesi ato janë pranë e krah më krah me plot të tjera mendime aspak serioze, të shprehura shpesh herë pa lexuar mirë shkrimin për të cilin bëhet komenti e që futen në debat thjeshtë për të vrarë kohën. Pikërisht këto mendime përçarte janë ato që e degradojnë opinionin shqiptar.

Duke lënë mënjanë pështymat e këllirat që përmbajnë shumë nga komentet e që bëjnë të mjerë çdo letër gazete, vini re dy nga komentet për shkrimin e fundit të zotit Blushi: “Atehere çohuni e bjeruni tradhëtarëve me gurrë, me dru, me fjaeë e me se të mundni! Mos ti lejojmë të ikin duke u tallur me idealin e Shqipes, me krenarinë tonë më të lartë e hyjnore, po ti ç'nderojmë e të ikin me turp porsi laviret që bëjnë pare duke shit nderin dhe trupin e tyre.” (Petrit Kola). (Kujt t’i biem more petrit patrioti i dyfekut me gjalmë? Pse nuk na thua se kujt duhet t’i biem? Apo t’i biem njëri tjetrit e të bëjmë luftë civile? Mjerë logjika e politika që dashka mend nga ty!). “Pasuria më e madhe e kombit shqiptar që nga Skënderbeu, Konica, është dr. prf. Sali Berisha, Lulzim Basha. Këta janë vlera për të gjith shqiptarët kudo që ndodhen me keto 2-vlera te cmuara kombi shqiptar krenohet u rrit ose me mir u rifitu identiteti shqiptar.” (meridag). (Ja pra që paskemi dalë në selamet me këto dy vlera të mëdha: Sali Berisha e Lulzim Basha dhe e pakemi zgjidhur problemin e identiteti shqiptar. Rroftë liria e përçartjes o meridag!).

Ka në komente njerëz që vlerësojnë z. Blushi si një gazetar të guximshëm e si qytetar të ndershëm që i dhimbet populli e kombi, ka të tjerë që e shajnë atë si të shitur te greku e Janullatosi dhe flakin ndaj tij sharjet më të ndryra perverse. Mendimet e opinionet shpërndahen pra në këtë rast në 360 gradë dhe qytetari i gjorë që nuk jep mendim por vetëm dëgjon e sheh (sepse në këtë botë jo të gjithë japin mendime e ide) nuk di nga t’ja mbajë e ç’mendim të përqafojë.

Pse vallë ndëdh kështu? Pse ka kaq zhurmë në mendimin amorf shqiptar të gjërave të përditëshme? Pse është aq kaotik mendimi politik, opinioni për çështjet e ndryshme që shqetësojnë publikun? Vini re çfar komente gjenerojnë opinionet e artikujshkruesve në median shqiptare. Sa mllef e urrejtje ka në to dhe sa pak maturi, vetpërmbajtje e gjykim të shëndoshë. Nuk do shumë mend për të gjykuar një shoqëri nga zhurma e opinioneve kafe-internetiste që pasqyrohet në një mënyrë lidhjeje reciproke edhe në median e shkruar apo audiovizive të vendit.

Mendoj se një shembull të shëmtuar të polemikës e debatit mbi opinionet e jep më së pari vetë media shqiptare, e shkruar, e dëgjuar apo e shikuar. Ajo pastaj ndiqet e shumfishohet në taborret anonime që vërsulen në cybermedia. Artikullshkruesit shpesh sulmojnë personin dhe jo problemin, ndonjëherë edhe njeri tjetrin, luftojnë me çomage e hanxharë e jo me argumente e kulturë. Vini re median në SHBA. Sipas prirjeve të tyre, gazetarët kolumnistë ndahen në liberalë apo konservatorë. Liberalë janë për shembull Pol Krugman i New York Times dhe Riçard Kohen i Washington Post, apo konservatorë janë Çarls Krothamer i Washington Post dhe Rouland Evans (vdiq tani së fundi) i The Chikago Sun-Times, por në shkrimet e tyre nuk gjen kurrë referenca e jo më sharje apo fyerje për njeri tjetrin. Ata luftojnë idetë që lëvizin në shoqërinë amerikane dhe që ata i quajnë të dëmshme apo të favorshme, por kurrë në artikujt e tyre nuk gjen mllef, kutërbim patologjik e mendësi shfarosëse.

Etika e të shkruarit duhet ta shqetësojë shumë median shqiptare ende në formim. Gazetat nuk duhet të lejojnë kurrë, qoftë edhe në versionet e tyre të internetit, shkrime apo komente me fjalë fyese nga më të turpshmet e më të ultat dhe gjuhë rrugaçësh apo zhargone të shëmtuara gjoja humoreske.

Kjo luftë bezdisëse dhe e zhurmëshme dhe aspak një debat i ndershëm e i vetpërmbajtur ka bërë që spektri i mendimit opinionbërës shqiptar të shpërndahet në të gjithë planin 360 gradësh, pa lejuar konvergjencën drejt ideve kryesore që s’është e thënë të jenë kurdoherë gjithëpërjashtuese. Dhe duke qenë i tillë mendimi shqiptar kthehet në një shportë me karavidhe e cila siç e di gjithkush, nuk bën kurrë përpara.

(Botuar në gazetën Sot, 16 tetor 2008)

Llumi e balta shqiptare

2008-10-02T13:23:00.000-07:00

Nuk e kemi fjalën për llumin e baltën e rrugëve që tani që vjen dimri nis e i shtohet peisazhit të mëmëdheut. Me ato shqiptarët janë mësuar. Vënë nga një shkorsë të trashë te dera e shtëpisë dhe bile i heqin dhe këpucët sapo hyjnë kur dëgjojnë ulërimën e zonjave të shtëpisë se kanë sjellë baltën brenda. Me kusuret e tjera që sjell llumi e balta janë mësuar.

Po ç’ti bësh kur llumi e balta përmbytin opinionet tona, fjalëzimin e artikuluar nëpërmjet medias së shkruar e audiovizive, internetit, foltoreve publike e kafeneve ku lëviz kakofonia më e shthurur, më e pistë e më e palogjikëshme që mund të prodhojë rraca njerëzore mbi dhe. Këtë nuk ka shkorsë e amvisë ta pastrojë dhe e akumuluar ditë pas dite ajo kthehet në një murtajë të vërtetë për veprimin qytetar, për përparimin dhe qënien tonë normale si njerëz.

Ky llum e baltë është llafazanëria e papërmbajtëshme shqiptare, dhënia mend për çdo gjë të botës që nga kokrra e misrit e deri te problemet e kuarkeve bërthamore, hamendësimet groteske e të kotmëkota, nxirja e përbaltja e gjithkujt që ka patur fatin të lindë e të jetë shqiptar në këtë botë, bjerrja e logjikës, gjuha e degraduar në dialektalizma banale dhe zhargonet maçoiste që të kallin krupën.

Kujt i duken si shumë këto që përmenda këtu, le të dalë e të rrijë ca ditë kafeneve të Tiranës, t’u hedhë një sy gazetave në mëngjes e të shohë stacionet televizive në darkë dhe pastaj të hyjë në internet e të shohë forumet e gazetave dhe blogjet e uebsajtet shqiptare. Aktualisht, shprehja kësisoj e opinioneve, në mënyrën më të çorganizuar, kaotike e skandaloze që mund të bëhet, është një zeje moderne shqiptare që lë në hije të gjithë veprimtarinë tjetër jetësore të këtyre qënieve humane.

Një i huaj, dashamir i Shqipërisë, që ka qenë atje disa herë, më pyeti një ditë: “A ka ndonjë njeri të shquar e të ndershëm në Shqipëri?” “Çfar flet?” i thashë. “Ka sa të duash.” “Mirë,” qeshi miku. “Më thuaj vetëm nja dy a tre.” Unë mblodha supet dhe po mendohesha po ai nuk më la. “Ja, tha, ç’mendon ti për këtë..., ja dhe ky tjetri?” dhe përmendi disa emra që njihen në jetën shqiptare. “Po,” thashë. “Ja këta për shembull.” “Po shiko se çfar thuhet për ta,” ma rrëmbeu fjalën miku dhe i paduruar më renditi pasazhe gazetash, forumesh e bllogesh ku këta persona deklaroheshin hajdutë me çizme, tradhëtarë të kombit, agjentë të huaj e ku di unë çfar tjetër. Që të lëmë mënjanë se si u bënin biografitë një më një e i shanin edhe nga nënat.

E pra, a ka vërtet ndonjë politikan, deputet, ministër, specialist, ndonjë shkencëtar, gazetar, aktivist qytetar që të jetë i ndershëm në këtë qerrata vend? Se po t’i besosh llumit e baltës shqiptare të gjithë janë të përmjerrë si ato kumbullat e Nastradin Efendisë. Flitet për vjedhje, korrupsion, shpërdorim të pushtetit dhe të gjitha këto janë reale. Po dreqi ta hajë, jo të gjithë vjedhin, janë të korruptuar e shpërdorojnë. Por jo, të gjithë akuzojnë dhe akuzohen në Shqipëri, rrugë të mesme nuk ka. Teorira pa fund, hipoteza e dyshime për të cilat vihet dora në zjarr ( figurativ) po që nuk vërtetohen; përçartje logjike: ky është i grekut, ky i serbit, ky i Bin Ladenit, ky ka vjedhur kaq, ai aq, ky merret me këtë e atë se ma ka thënë kushëriri i një mikut të komshiut që kam në kat.

(Për të hapur një parantezë, do të thoshim se përbaltja e gjithkujt dhe e çdo gjëje lë dukurinë negative pa goditur. E bën atë të majmet e të zërë kryet e vendit. Pa dyshim që në Shqipëri ka korrupsion. Por kur ti bën hajdut cilindo i ke dhënë amnisti hajdutëve të vërtetë. Pa përmendur pastaj se sa energji e punëra të dobishme bjerren më kot kur njerëz të ndershëm shohin se goditen, shahen, shpifen e mallkohen e kuturisin të mbyllen në guackën e tyre.)

Vija re ditë më parë reagimin ndaj një shkrimi të botuar nga Fatos Lubonja për një shkrimtar shqiptar zënë për transport droge në një kufi. Shkrimi ngrinte me mjaft mençuri probleme mjaft të mprehta për shoqërinë. Ndërsa kur lexoje komentet që i bëheshin shkrimit hyje drejtpërdrejt në zonën e llumit e të baltës. Ca i binin gozhdëve e ca të tjerë patkojve. Dhe sa të shumtë këta gozhdë e patkoj! Shumë nga ta të jepnin përshtypjen se nuk e kishin lexuar shkrimin por nxitonin që të thoshin komentin e tyre. Njëri i turrej artikullshkruesit dhe i kujtonte ca histori të vjetra. Tjetri e këshillonte që të shkruante për atë e për këtë. Një tjetër hapte kotmësikoti temën në se duhet apo jo Lidhja e Shkrimtarëve dhe një tjetër jepte shembullin se në SHBA qënka një shkrimtar që jeton në pyjet e Virxhinias dhe ai nuk ka fare nevojë për Lidhje Shkrimtarësh. Hajde mendje, hajde! Hajde erudicion, hajde! Hajde fluturim me presh, hajde!

Pse ndodh kjo kakofoni amorfe në mendimin dhe opinionin shqiptar që nuk gjendet kund në botë? Ç’përfundim del nga bisedat e kafeneve dhe diskutimet në TV, forume e bllogje interneti? Shpesh herë nuk del asnjë përfundim ose del ai përfundimi që shfaqet rëndom si në llumin e trishueshëm të kafesë: se ky vend nuk bëhet kurrë. Pjesëmarrësit në orgji të tilla diskutimesh, lënë fushëbetajat e u kthehen për pak çaste punëve të veta, të kënaqur se shfrynë dufet. Dhe kaq.

Pse vallë ndodh kjo? Vitet e para pas demokracisë, kur vija re këtë gjendje, thosha me vete se do të kalonte për pak kohë. Arsyetoja se nga që dilnim nga një rend i egër diktatorial ku futeshe në burg edhe po të thoshe se llampat e Vlorës digjen më shpejt se ato të jashtmet, qemë të etur të flisnim e të flisnim të gjitha ç’na donte shpirti dhe kjo llafazanëri justifikohej pra me lirinë. A jemi të lirë? A është i lirë fjala, mendimi e shprehja? OK, atëhere jepi, o burra! Por tani që shoh se kjo u zgjat shumë dhe u shtua edhe më prapa përçartjeve të kafeneve, gazetave, radiove, TV, forumeve e bllogjeve me skalionet e anonimatit që s’lënë kusur dhe nuk mbetet vlerë e jetës shqiptare pa u shnderuar e përdhosur, them se arsyeja është gjëkundi tjetër. Është te kultura që kemi ne si komb.

Përgjithësisht ne na mungon njerëzillëku, kultura e të qënit njeri, qytetar. Probleme si tonat ka e gjithë bota. Po jo të gjithë prodhojnë kaq llum e baltë. Jo të gjithë, si ne, thonë të parën fjalën që duhet thënë e fundit apo nuk thuhet kurrë. Jo të gjithë, si ne luftojnë personin e jo problemin (që e harrojnë fare), jo të gjithë, si ne, hiqen se i dinë të gjitha e i bëjnë të gjitha, jo të gjithë si ne rrëmbehen e pasionohen në kulm edhe për biseda fare të thjeshta sikur nga to të merret vendimi për jetë a vdekje i planetit, jo të gjithë si ne jepen pas fjalëve dhe harrojnë se veprimi është ai që e shpie përpara kombin e shoqërinë.

E pra duhet më shumë kulturë qytetare që të rreshtë zhaurima e shëmtuar e llafazanërisë shqiptare. Ky llum e kjo baltë prodhohet në Shqipëri dhe në botë, kudo që jetojnë shqiptarët. Dhe ata që jetojnë sot jashtë janë një e treta e atyre që jetojnë në vend. Dhe po të marrim parasysh pjesën e popullsisë brenda vendit që nuk ndërhyn në këtë zhaurimë, bile ndoshta edhe nuk di gjë për të ashtu të zhytur në hallet e përditëshme të jetës, ndoshta kontributi nga jashtë është më i madh se nga brenda. Do të ishte e turpshme dhe e dhimbshme që shqiptarët jashtë Shqipërie të sillnin në mëmëdhe llum e baltë dhe jo kulturën e vendeve ku kanë shkuar e jetojnë. Për asgjë nuk ka nevojë ky vend më shumë se për kulturën.

(Botuar në gazetën Tema, 3 tetor 2008)

Përsiatje rreth një përvjetori të zi që vjen

2008-09-30T13:24:00.000-07:00

Këto ditë, shtypi shqiptar botoi një intervistë me zonjën Nexhmije Hoxha, e veja e diktatorit më famëkeq në historinë e Shqipërisë. Me një vetëpërmbajtje model dhe konseguencë për t’u admiruar, kjo zonjë plakë vazhdon t’i mbushë mendjen opinionit shqiptar për qëllimet e mira të Enver Hoxhës, për shpirtin e tij të madh dhe mirësinë e tij prej engjëlli. Shokët nuk i vrau Enveri, thotë zonja e tij por ata e tradhëtuan Enverin. Dhe kalon më tutje e bën filosofira se pse nuk duhet të kërkojë ndjesë në emër të regjimit të cilit i përkiste si anëtare e familjes diktatoriale.

Intervista ka mjaft broçkulla se si një nga pendesat e saj qënka ajo për Fadil Paçramin, të cilit ja ktheu dramat që naivi mendjefyçkë i dërgonte nga burgu por ajo nuk përmend fare mijra të pushkatuar e të vdekur internimeve, mijra familje të mjeruara, vullnetet e ndrydhura të mbarë një populli dhe mënyrën e detyruar të jetesës gjysmake që nuk ishte jetë edhe për shumicën e atyre që qenë jashtë burgjeve e internimeve.

Mund të jetë edhe e natyrshme, që nuk ke pse pret më tepër nga kjo zonjë plakë që pavarësisht halleve e heqjeve të viteve të fundit (që janë një cërre në oqean në krahasim me ç’i shkaktuan ajo me të shoqin e mbarë kastën e tyre këtij populli) bëhet gati të shkojë e lumtur në atë botë sepse ka jetuar me burrin më ideal e më vizionar. Dhe ajo shpreson, siç na thotë në fund të intervistës, që populli shqiptar ta korigjojë veten e ta vërë mostrën që ajo pati për burrë në vendin që i takon.

Unë nuk i vë faj fare kësaj gruaje që për 40 vjet ju duk vetja edhe më e fuqishme se vetë Hera e Zeusit pasi ky i fundit kur i binte ndesh me dëshirat e veta e merrte dhe e përplaste të shoqen kokëtatëpjetë atje ku rronin vdekatarët e gjorë, kurse ajo bënte ç’deshte e si ta deshte në mbretërinë e mjeruar të të burrit të saj. Ajo që më bën të vë ulërimën në vetvete në këto raste është gazetari që është përballë saj. Ç’pret tjetër të thotë Nexhmije Hoxha me ato pyetje të mefshta të gazetares së nderuar Rudina Xhunga? Vini re intervistën e Keti Kurik të CBS me kandidaten amerikane për zëvendës presidente Sarah Pejlin. Ajo nuk mban as anën e demokratëve dhe as të republikanëve, as e fyen e as e sulmon të intervistuarën, por me pyetjet e mënçura e korrekte që bën, nxjerr në pah injorancën dhe mungesën e përgatitjes së saj për të kontribuar në këto fusha. Kaq.

Kurse kjo gazetarja jonë sikur ka merak se mos e lëndojë shumë në pikëllimin e saj zonjën e rëndë e të respektuar që ka përpara. Sepse mund edhe ta marrë inat ajo e t’i mbyllë derën. Bah, atëhere na iku zogu nga dora e nuk bëjmë dot skoop. Ja pra, gazetarja e pyet zonjën plakë se a është në dijeni se Këshilli i Evropës vazhdon t’i kërkojë Shqipërisë të kërkojë ndjesë për krimet e komunizmit. Zonja erudite i thotë se nuk është Këshilli i Evropës pas kësaj po një farë baroni. Kurse gazetarja kalon më tutje e nuk i thotë asaj (mbase nuk e di fare as ajo) se Këshilli i Evropës kaloi në 25 janar 2006 në Strasburg një rezolutë që dënon krimet e kryera nga regjimet totalitare komuniste. Rezoluta u miratua si rezultat i një raporti mbi “Nevojën për dënim ndërkombëtar të krimeve të regjimeve totalitare komuniste”, me autor Goran Lindblad, anëtar i delegacionit parlamentar suedez në Këshillin e Evropës. Rezoluta dënon shkeljet masive të të drejtave të njeriut nga regjimet komuniste totalitare dhe shpreh simpatinë, mirkuptimin dhe njohjen e viktimave të këtyre krimeve. Ajo u kërkon të gjitha partive komuniste apo pas-komuniste në këto vende të bëjnë në se nuk e kanë bërë rivlerësimin e historisë e të komunizmit dhe të distancohen qartë nga krimet e kryera nga regjimet komuniste totalitare dhe t’i dënojnë ato pa asnjë mëdyshje. Ja pra këto duhej të thoshte gazetarja e nderuar.

Më tutje kur ta pyeste në se Hoxha ka vrarë shokët dhe të merrte përgjigjen se nuk ishte e vërtetë por e vërteta na qënkësh se shokët e paskan tradhëtuar atë, duhet t’i thoshte ca fakte (të vockëla fare) si për shembull pse e vrau pas krahëve Mustafa Gjinishin që tutje në kohë të luftës? Ishte tradhëtar? Po pse nuk i bëri gjyq? Kështu e mësonte kanuni i tij marksist? Po këta shokët që e paskan tradhëtuar, çfar tradhëtuan? Tradhëtuan besnikërinë ndaj tij? Nuk e dinë vallë njerëzit që shokëve të tij u shkulnin gjuhët me pincë që të pranonin se kishin tradhëtuar? Pastaj kur kujton Fiqirete Shehun, pse nuk e pyet gazetarja se a e vizitoi ndonjëherë në burg shoqen e saj të rinisë dhe pse nuk qau hallet me të që t’i rrëfente ajo “gabimet” e veta? Sipas kujt ligji komunist e droguan dhe e vdiqën në qeli këtë shoqen e saj të vjetër? Sa kollaj llustrohen gjërat e punët, harrohen krimet e lemerishme, sundimi monstruoz dhe na u përmendka kafshata e bukës që na mbante gjallë dhe mjetet më minimale të jetesës. A ka turp më të madh se ky në faqe të dheut?

Na kujton ajo se paska qenë luftë sistemesh. Po Enver Hoxha nuk ishte Karl Marksi, e pandershmja zonjë pasi ky ishte një intelektual borgjez që analizoi kapitalizmin dhe dha ca ide të dyshimta për të ardhmen e shoqërisë. Ai gjithsesi nuk ishte një kasap si Enver Hoxha, me hanxhar në dorë e kobure në brez. Totalitarizmi shqiptar nuk mbronte as marksizmin e as komunizmin por në fakt, si një pjellë komuniste mbronte enverizmin, që ai institui yt i pështirë e quante triumfin e teorisë komuniste në botë. Ja, këto duhet të të thoshte ty gazetarja o shëmbëlltyrë e pandreqëshme e së keqes mbi dhe.

Dhe mos shpreso të vijë koha për respekt e nderim e burrit tënd. Ajo kohë ka përfunduar bashkë me aq jetë e energji njerëzish që ai shpuri dëm. Gjej ndonjë vend tjetër ku ndoshta ca si ai e nderojnë ende, te Meles Zenavi, për shembull, në Etiopi që u frymëzua nga mësimet e Enverit e vazhdon të përgjakë popullin e vet. Dhe më lejo të të përmend së fundi një shprehje të C.S. Ljuis : Nga të gjitha tiranitë, më shtypësja nga të gjitha është ajo e ushtruar për të mirën e vetë viktimave. Është më mirë të jetosh nën baronët plaçkitës se sa nën shtiekeqët e plotfuqishëm moralë. Mizoria e baronit plaçkitës mund të flejë ndonjëherë, lakmia e tij në një pikë, mund të ngopet, por ata që na torturojnë ne për të mirën tonë, do të na torturojnë pa fund sepse ata bëjnë kështu me miratimin e ndërgjegjes së tyre”. E pra, përvjetori i ditëlindjes së tët shoqi është vetëm një përvjetor i zi dhe për të tillë nuk ka respekt por vetëm reflektim, pendesë për disa, syçeltësi e vullnet nga të gjithë për të mos lejuar më të kthehen ato kohra.

(Botuar në gazetat Tema dhe Sot, 2 tetor 2008)

Të rinjtë dhe politika

2008-09-26T12:58:00.000-07:00

Mosha e re eshte nje argument qe përdoret shpesh herë në luftën politike për të zbehur vlerat e një kundërshtari që sjell në fushbetejë ide të reja e energji. Natyrisht, ajo përdoret si samar për mungesën e përvojës dhe nga ana tjetër, si një vlerë që mund të japë frute më pas por jo tani dhe aq më tepër jo kundër meje. Kanë kohë këta të rinjte! është një shprehje e përdorur shpesh nga gjenerata në gjeneratë.

Mosha kalon, të rinjte nuk janë më të rinj dhe të rinj te tjerë dalin kurdoherë. Por ata që dikur ishin të rinj, e që kanë më shumë rrathë në bark e në qafë dhe më pak lesh në kokë shpesh përdorin po atë logjikë. E mo, kanë kohë këta të rinjtë!

Në shoqërinë shqiptare pak vite më parë doli një lëvizje e re rinore. Me vrullin dhe energjinë që solli ajo u bë shpejt pjesë e peisazhit socio-politik shqiptar dhe një aktore e shquar e veprimtarive që bartnin mendimin perëndimor mbi rolin e qytetarit në jetën e një vendi. Pati që i shanë e vazhdojnë t’i shajnë, pati që i lëvduan e vazhdojnë t’i lëvdojnë. Sido që të jetë, kjo lëvizje bëri shpejt emër në gjithë vendin dhe u njoh nga ndërkombëtarët si një aleat i tyre në ndërtimin demokratik të Shqipërisë. Por si shqiptarë të rrahur vaj e me uthull që jemi, ne nuk na hyjnë në sy punët që bëhen, por duam të dimë sa para kanë, ku i gjetën, sa vodhën, kush i shtyn, janë majtas apo djathtas. Po s’ditëm nga këto ne nuk na gjen shpirti derman. Dhe sharjet vazhdojnë dhe daullet e tyre, siç ndodh rëndom, i mbytin pizgat e lavdërimeve.

Të rinjtë e MJAFT u rritën dhe organizata vazhdon tani me të tjera prurje e me të tjera energji. Po nismëtarët e saj ç’të bëjnë ? Të ikin e të merren me të tjera punë ? Të hapin biznese me paratë (gjoja) të vjedhura? A nuk është politika një udhë e natyrshme dhe logjike e ardhmërisë së tyre ? A nuk luftuan ata padrejtësitë shoqërore, indiferencën, korrupsionin, shpërdorimin e zyrtarëve e keqpërdorimin e pushtetit? Pse habitemi me Erion Veliaj me shokë që morën nismën të hyjnë si lojtarë realë në politikën shqiptare? Pa mendoni sa qenë komunistët kur erdhën në pushtet pas lufte apo edhe ç’moshë kishte Ahmet Zogu kur u bë kryeministër i vendit. Pa mendoni sa vjeç ishin të rinjtë e parë të demokracisë. Shumë nga ta s’kishin zënë punë me dorë po erdhën në politikë drejt e nga auditoret e shkolllave bile një pjesë, edhe pa i mbaruar ato mirë. Oo, po ishte kohë tjetër, thotë skeptiku apo ai që nuk i intereson. E pse tani nuk qënka koha?

Puna është se atëhere nuk qenë zënë ende llogoret politike, kurse sot, ato jo vetëm janë zënë por edhe janë fortifikuar, betonuar, blinduar dhe s’të hap kush vend në to. Shqiptarit i pëlqen loja me vetëm dy letra në dorë, o këtej o andej. Po të mos kishte shumë lakra e paragjykime në atë kaptinën që hiqet se i di të gjitha ç’bëhen në botë, do të ishte e lehtë të gjëndej vend për çfardo prurje të re që hynte në politikë. Po kush voton vallë në Shqipëri për një formacion të ri politik? Kush beson në të?

Nga presim ne vallë që të dalin lëvizjet e reja politike? Nga presim ne të vijnë në politikë forcat e reja. Mos duam që të vijnë nga pinjollët e atyre që bëjnë sot politikën në Shqipëri? A nuk është e natyrshme pra që veprimtarët e një grupimi të tillë si MJAFT apo lëvizje të tjera qytetare të jenë kandidatët më të pranueshëm për të hyrë në politikë. Ne nuk habitemi kur në politikë janë futur gjithfarë biznesmenësh që e shohin politikën kryesisht si një mjet për të mbrojtur drejtpërsëdrejti bizneset e tyre. Ne nuk habitemi që nga politika nuk dalin sa t’u dalë fryma dhjetra e dhjetra sharlatanë që ndërruan tesrat e partive disa herë dhe kanë zënë nga një vend në skakierën tragjikomike të politikës shqiptare. Po ne habitemi me Erion Veliaj se pse na u fut në politikë. Dhe habitemi se pse shkon këtej dhe jo andej, se pse bëhet me njërin e jo me tjetrin. Pra edhe një herë: kush do t’i jepte atij votë po të dilte si një forcë më vete politike? Askush. Se votat tona janë përcaktuar: o me njërin o me tjetrin, sado t’i shajmë të dy palët.

Na del tani një Gur Peshe dhe me një letër miqësore na i kujton mikut të tij se si na paska sharë e tallur ata me të cilët rri sot. Dhe ky guri i peshës nuk e bën këtë letër nga hëna, po nga një istikam ku lufton një nga makutërit më kutërbues të politkës shqiptare dhe që ishte më i ri se Erion Veliaj kur ju turr pushtetit në ‘90. Po për se e fton ky guri pa peshë i peshës mikun e tij? E fton që të ndrrojë istikam? Të vijë e të bëhet me të? Apo e bën që ta vërë në siklet mikun e tij me ata që ai nga halli i quan si bashkëluftëtarë të tij ? Dhe vërtet që i ka nga halli bashkëluftëtarë ata që ka sharë e anatemuar. Sepse si të bëjë ndryshe ? Pa mendoni : ka vite e vite që në politikë që hyet nëpërmjet furriqeve të partive, inkubatorëve të zoqve të partisë apo nga kërcimet akrobatike prej bizneseve të mëdha. Po të rinjtë si Erion Veliaj nuk janë të tillë. Ata kanë të drejtë të vijnë natyrshëm në politikë dhe për të çarë në të, mund t’u duhet të mbajnë anë në njërën apo tjetrën palë deri sa në kokën kaotike shqiptare të shpërndahen mjegullat e të mos jepen votat më kot si kutia e duhanit në një rreth miqsh po të përdoren ato me kujdes, maturi e largpamësi.

Ka kohë që shqetësimi mbi atë që na mbetën në dorë një Sali, një Fatos, apo një Ed Rama është rritur e nxjerr krye në zhaurimën e medias, të kafeneve, të shtëpive shqiptare. Po ku t’i gjejmë të tjerët ? Do të na i sjellë me tajare apo pampor Evropa apo Amerika ? Jo, ata i kemi këtu, janë të rinjtë shqiptarë vetëm që të kemi më tepër besim tek ta dhe t’i lëmë të bëhen ata që duhet të bëhen.

(postuar në peshkupaujë, 1 tetor 2008)

Vetëm angazhimi aktiv qytetar çon në triumfin e demokracisë

2008-06-02T13:52:00.000-07:00

Në fjalën e tij në Dakotën e Jugut, kandidati kryesues demokrat në garën për president të SHBA, Barak Obama, pasi parashtroi një sërë reformash që ka ndërmend të bëjë po të jetë president i vendit, u tha dëgjuesve se si president ai do ta kishte mendjen kurdoherë tek ata, njerëzit e thjeshtë por kërkonte prej tyre një shpërblim për këtë: që ata të ishin të angazhuar aktivisht në jetën e vendit, të ndiqnin fushatat politike dhe të merrnin pjesë energjikisht në të gjitha veprimtaritë e rëndësishme për bërjen e ligjeve e të politikave. Ndryhsimi nuk vjen pa këtë angazhim, tha ai.

Angazhimi i shtetasve në jetën politike të vendit është një problem që shqetëson sot shumë sociologë në botë. Dihet që nën diktaturë, ndikimi i zërit të masave ishte një farsë e vërtetë. Partia e madhe fabrikonte broçkullat e saj të rradhës dhe i dërgonte poshtë tek populli që të bënte sikur ato kishin dalë që andej. Parulla e mirënjohur: “Ç’do populli bën Partia dhe ç’thotë Partia bën populli” është e famshme dhe proverbiale për këtë demagogji.

Kur hyjnë në udhën e demokracisë, njerëzit kanë entusiazmin e fillimit dhe angazhohen me vrull e entusiazëm për të ndërtuar demokracinë e vendit. Por entusiazmi bie shpejt, shumë nga ta zhgënjehen dhe e kuptojnë që shpesh herë idetë e fjalët e mëdha janë vetëm për të mbuluar interesa të ngushta, për përfitime personale, të familjes, të klanit, të partisë. Klasa politike, udhëheqësit e vendit me trajektoren e veprimtarisë së tyre janë shpesh herë shkaktarët e rënies së vrullit e entusiazmit të njerëzve në pjesëmarrjen në jetën e gjallë aktive të vendit.

Ky zhgënjim e pasivitet vihet re edhe në shoqëritë që janë në krye të demokracive sot në botë. Në zgjedhjet federale të SHBA në 2006 votuan vetëm rreth 81 milion e njerëzve ndërkohë që popullsia votuese ishte 220 milion dhe votuesit e regjistruar qenë 135 milion. Pra votuan vetëm rreth 44% e popullsisë votuese. Kurse në votimin për “American Idol” një shou televiziv popullor ku dalin talentet e reja të Amerikës, ishin rreth 97 milion votues që dhanë votën e tyre me telefon dhe e-mail, pra më shumë se sa pjesëmarrësit në zgjedhjet e fundit. Dhe është qesharake të mendosh se këta 97 milion që votuanse kush të shpallej American Idol i vitit, qenë më shumë se 81 milion që hodhën votat e tyre për fatet e vendit.

E njëjta gjë vihet re sot gjithandej në botë. Zgjedhjet e fundit lokale në Rumani kishin një pjesëmarrje më pak se 50%. Në Shqipëri gjithashtu pjesëmarrja në votime ka rënë nga zggjedhjet në zgjedhje. Njerëzit janë të pakënaqur me tollombacet e premtimeve boshe, me ankthin se vota e tyre manipulohet, dhe bëhet e pandikueshme, me transformimin e pushtetarëve kur marrin postet, me zhurmën e grindjet politike e të tjera. Por në vende të tilla si SHBA, ku shinat e demokracisë kanë kohë që janë shtruar, mosqënia aktive e shtetasve edhe pse ndikon në mbarëvajtjen e krejt vendit, për shkak të ekzistencës aktive e pë një kohë të gjatë të mjaft organizatave qytetare nuk është aq e rëndësishme e aq vitale sa në vende si Shqipëria.

Veç të qënurit vëzhgues, aktiv e konstruktiv në të gjithë proceset politike të vendit, duke lënë mënjanë thashethemërinë e llafazanërinë boshe, fajësimet përgjithësuese, sharjet e mallkimet që i kemi zakon ne shqiptarët, nuk ka mënyrë tjetër se si të mund të rregullohen gjërat në atë vend. Vota e lirë është instrumenti bazë i demokracisë dhe qëndrimi ndaj saj duhet të merret në vëmendje nga shqiptarët, të trajtohet seriozisht dhe të mos lihet pas dore e të neglizhohet. Votimi është një detyrë qytetare që rendi demokratik ta jep për të mos e shpërdoruar. Eshtë i vetmi mjet që bën që zëri yt të ketë mundësi të dëgjohet. Pa të nuk ka asnjë shans. Të rrish në kafene e të shash pushtetarët u a ke bërë atyre kurdoherë jetën më të gjatë e vetes më të shkurtër. Përveç kësaj gjatë fushatave zgjedhore duhet t’u bëhet kandidatëve një skaner i plotë, të mbahen shënim premtimet dhe t’u kujtohen atyre nesër.

Por votimi në vetvete gjithsesi nuk vlen pa qënien e përherëshme aktive, pa luftën e vazhdueshme qytetare. Në Shqipëri lëvizjet qytetare janë përgjithësisht fatkeqe. Njerëzit përgojojnë ata që i ndërmarrin këto nisma dhe bëjnë që ato të shuhen sa pa dalë nga embrioni. Këto lëvizje qytetare janë ato që përçojnë në unison zërin e një grupimi njerëzish. Po të bërtasim e shajmë të gjithë njëherazi, ky aktivizëm aspak konstruktiv nuk na shpie gjëkundi veç një kakofonie bezdisëse e lodhëse. Edhe marrja e pozave që “të tana i din e të tana i ban” e dhënia mend për gjithëshka, nuk të shpie gjëkundi. Fjala është për gjëra më të thjeshta, për ndjekjen e qënien në informim në mënyrë të vazhdueshme me atë që ndodh në vend, me ligjet që bëhen, udhëzimet që dalin, fushatat e nismat që qeveria apo pushteti lokal merr. Sot, sado të fshihet informacioni, prapë njeriu po të dojë mund të jetë i mirëinformuar për të gjitha këto. Ndodh që një ligj na prish punë dikur dhe zëmë e shajmë atë nëpër kafenera. Po ku dreqin ke qenë o njeri kur u ngjiz ky ligj? Pse nuk ja ke vënë veshin që atëhere por hidhesh tani që të shkelën në kallo?

Gjithmon shqiptarët bëjnë zhurmë si kofini pas të vjeli. Dhe ndodh një Gërdec, vetëm pak kilometra larg Tiranës e pastaj zënë e tirren çudirat: ka qënë kjo e ajo, ashtu e kështu. Po a nuk është indiferenca, jeta amorfe qytetare, joshja pas informacioneve banale ajo që na bën të na kalojnë pranë veshëve e syve të vërtetat e mëdha të jetës, ata fëmijë e gra që punonin në Gërdec e ato afera për të cilat nuk dinim gjë. Dhe sa Gërdecë të tillë ka në Shqipëri. Vallë do të presim të shpërthejnë që të na kujtojnë se ato janë pjesë e jetës sonë dhe e ka fajin mosinformimi, heshtja e indiferenca jonë që ato ndodhin ?

Impenjimi dhe angazhimi i vërtetë qytetar i çdo individi janë ato që mbajnë të shëndetëshme filizin e demokracisë. Vërtet ato nuk janë shkopi magjik që ndreqin në çast gjërat. Por ushtrimi i tyre i vazhdueshëm purifikon jetën e vendit molepsur nga korrupsioni e mashtrimi, modifikon e sjell në brazdë mediat shpesh herë spekullative e nën vartësi interesash dhe i mban si insektet nën një dritë të fuqishme bezdisëse pushtetarët e vendit duke i detyruara ata të lënë postin apo ta mbajnë atë siç duhet. I parë në këtë aspekt, të qënurit qytetar është profesioni i parë që demokracia i jep çdo individi përpara se ai të jetë student, pensionist, fermer, ndërtues, ushtarak, biznesmen a çfardo tjetër. Po nuk e ushtrove këtë profesion siç duhet, atëhere mos ju anko kujt se punët nuk shkojnë mirë, se nuk ka drita, se nuk ka ujë, se ka korrupsion, se ka shpërdorime, se jeta nuk është ajo që do ti të jetë. Shansin e ke. Ai është yti. Hidhu!

Gonzo gazetaria dhe fenomeni Arian Çani

2008-03-28T12:54:00.000-07:00

Hunter Stakton Thompson ka qenë një gazetar amerikan që vdiq para nja dy vjetësh. Ai ka mbetur në gazetarinë amerikane si formuluesi i Gonzo, një stili gazetaresk tepër të veçantë, ku pleksen nuanca tejet personale dhe ku saktësia e faktit dhe situatës qëndron në radhë të dytë pasi kryesorja është bërja e lexuesit që të ndjehet sikur ka qënë i pranishëm në ngjarjen. Ky stil mjaft i personalizuar raportimi e komenti që u bë ikonë e antikulturës në Amerikë, përmban shpesh një mosrespekt të dukshëm për fjalorin e kulturuar, përdhos e përqesh tabutë morale e shpirtërore të njerëzve dhe ka prirje të jetë kundër gjithëshkaje që zakonisht opinioni shoqëror e pranon si të natyrshme.

Arian Çani është lëvrues i gonzos shqiptare, për fat të keq një surrogato e zbehtë e asaj që prodhoi babagjyshi Thompson. Dhe kjo për faktin se ndërsa Hunter Stakton Thompson ka qenë një intelektual i shquar, me përvojë gazetareske e letrare (ka botuar disa libra), zoti Çani, për fat të keq ka një kulturë të kufizuar shumicën e së cilës e ka marrë “kur ishim të vegjël”. Por ky zotni di një gjë të rëndësishme: Po të dalësh kundër mendimit normal e të pranuar përgjithësisht nga njerëzit, bëhesh i famshëm. Le të të shajnë e të të kërdisin. Prapë, bëhesh i famshëm. Në atë botë të varfër shpirtërore ku jeton Shqipëria, është kollaj që ta shohësh veten me famë pikërisht për këtë.

Vini re emisionet e tij “Zona e lirë“, vini re shkrimet e tij kohët e fundit. Vini re edhe batërdinë e të sharave e përjargieve që qarkullojnë nëpër forumet shqiptare në Internet si të dala nga dora e tij (më faltë zoti, në mos qofshin të tijat!). A ka vërtet në të gjitha këto që përmenda gazetari serioze? Vështirë ta thuash. Paturpësia për të vënë në pozitë të vështirë të intervistuarit duke mos patur asnjë kufizim moral dhe një papërgjegjshmëri totale për cënimin e disa vlerave të çmuara që çdo shoqëri i akumulon në kohë e i ka të shenjta, e dalluan këtë individ dhe e bënë të famshëm në gjithë Ballkanin ( Ai u bë i njohur edhe në Greqi me intervistat bajate të një grekeje të pasur që i paskësh rënë në kokë një shqiptar).

Analizoni me kujdes shkrimin e tij në Panorama, 28 shkurt 2008, “Çfar luksi të fshish BYT... me NYT”. Shkrimi që bën objekt kryeministrin e vendit për një shprehje të papërshtatëshme e të pavend, hallakatet në fshirjen e byt... me gazetat e kohës komuniste, përmenden emrat e gazetave dhe vështirësitë që hiqte ky popull e sëmundjet që merrte nga ky proces intim. Dhe shkrimi nuk kuptohet pse është: për kryeministrin e papërgjegjshëm apo për kulturën e fshirjes së byt... me gazetë nga shqiptarët. Në fakt, zoti Çani që lakon aq shumë përdorimin e gazetave në procesin e byt...fshirjes nuk di një gjë (se po ta dinte, do ta thoshte). Harron atë se shqiptarët, si shumë popuj të tjerë, kanë patur kulturën e larjes me ujë të atij vendit rreth të cilit vjen rrotull zoti Çani. Letra higjienike është një kulturë më e vonëshme, që për hatër të së vërtetës, edhe pse është më konveniente dhe më e shpejtë, nuk ja kalon asaj të parës.

Çfar gazetari është ai që nuk tregon asnjë interes për ndërthurjen e jetës në vendin e tij, në hallet e atyre që vuajnë, në dështimin e politikave, në përçudnimin e njeriut dhe të mardhënieve njerëzore. A shikon ky njeri më larg se hunda e vet, apo është dashuruar me veten si një Narcis fatkeq që kujton se është bota?

Në vitin 1996, gazetari i shkencës Xhon Horgan shkroi librin “Fundi i shkencës”. Në të ai thoshte se si rezultat i daljes së kompjuterit dhe internetit, shkenca kishte marrë fund dhe ketej e tutje nuk mund te priteshin zbulime të rëndësishme. Libri bëri jehonë të madhe dhe atij ju kundërvunë shumë korifej të shkencës e zotërues të çmimeve Nobel. Më von, Horgan mbrojti legalizimin e psikodelikeve si LSD dhe meskalina dhe përsëri bëri bujë. Por edhe ky Horgani ishte një njeri që kishte mbaruar në Columbia dhe merrte vesh nga shkenca. Zoti Çani ynë nuk merr shumë vesh nga të gjitha këto, por di vetëm kartabythet. Ato i di mirë. Sepse po të kishte patur ca më shumë kulturë historike, nuk do t’i hynte asaj që të vinte shenjën e barazisë midis Kosovës dhe minoritetit shqiptar në Greqi, siç bëri ca kohë më parë në nja dy shkrime.

Problemi nuk është në se dikush ka një opinion të veçantë e ekstrem si zoti Çani. Sigurisht është e drejta e tij ta ketë si njeri (me gjasme) i lirë i një shoqërie (me gjasme) të lirë. Por puna është se a duhet lejuar ky opinion t’i shkojë i imponuar (se te ne po e tha gazeta, e tha mbreti) atij publiku që nuk është në gjendje ta gëlltisë atë opinion dhe të krijojë mbi atë një opinion të vetin ?

Unë mendoj se çdo njeri i lirë, nuk është i lirë se nuk ka një hu ku të lidhet por se ai hu ku lidhet ai, është trashëgimia më e përparuar humane që njerëzimi ka gatuar si një bletë e mirë. Të jesh i lirë pa asnjë koordinatë, ashtu siç pretendon se është zoti Çani, do të thotë të jesh rob i rastësisë, kuturusë e hiçit. Kjo botë ka parë shumë njerëz të famshëm. Fama ka mbuluar edhe njerëz të shquar për budallallëk, poshtërsi , krime e kotësira. E famshme është dhe Paris Hiltoni në botë. Por shumë pak të pafamshëm do ta donin e lakmonin famën e saj. Të famshmit e vërtetë janë tjetër. Ata janë në një panteon më vete që e ruajmë me nderim e përkushtim ne të pafamshmit e tjerë. Atje gonzoisti Çani nuk hyn dot me gjithë çudirat e tij ekstreme.

(Botuar në gazetën Sot, 30 mars 2008)

Nostalgjitë e shkuara që ngatërrojnë vizionet e së ardhmes

2008-01-31T13:52:00.000-08:00

Një shkrim imi me titull “A janë vallë komunistët patriotët e vërtetë?” botuar në “Sot” dhe i postuar në Peshku pa Ujë, ngjalli një mori indinjatash se paskam prekur “patriotizmin” e merhumit Hoxha. Pakë nga ata që rrahën me inat tastjerat e kompjuterave e lexuan fund e krye shkrimin tim. Zëmërimi shpesh herë është ngjitës. Turma e anonimëve u turr me egërsi kundër Memisë duke e lidhur me shefa antikomunistë apo me gazetën “55” (siç thotë AR31 që “55” ju dukërka si “SS”), duke bërë përçartje me Dhoqinëra (si Idris) apo duke pretenduar se Hoxha ka mbrojtur kufijtë dhe u ka treguar vendin grekërve e titistëve jugosllavë. Ca e këshilluan atë të shkonte të hante një pjatë grosh. Ca të tjerë i thanë t’i fuste dhe një pilaf prapa. Ha,ha,ha! Shakaçka të qëmotshme shqiptare.

Një parantezë: (Është bërë i modës sot anonimati i internetit. Ka që e quajnë këtë si një fitore të madhe. Fitore e kujt dhe ndaj kujt? Ndaj vetes së tyre? Të polemizosh si anonim është njëlloj si të dyluftosh me një kundërshtar që prapa mureve të kështjellës, kur ai rri e të pret ty përpara mureve. Nejse, kjo është punë për anonimët. Do t’u rekomandoja atyre një këngë të fundit të Bred Pejzlit “Online”. Aty flitet për një tip që thotë: “I’m so much cooler online”. Ky tipi është i gjatë 5’ e 3” dhe nget një Hyndai të vjetër po në MySpace, ai është 6’ e 3” dhe nget një Mazerati, e vajzat çmenden pas tij e të tjera e të tjera. Lum si ju o anonimë që jeni “kull” online).

E pra, po të lexonin me durim shkrimin, këta zotërinj e të tjerë do të shihnin se aty nuk është fjala për ndonjë fushatë antikomuniste (e cila ç’është e vërteta nuk është bërë siç duhet në Shqipëri) por thjeshtë për një shkrim të z.Koço Danaj në Panorama, në 24 janar. Zoti Danaj u rekomandon shqiptarëve (sic!) të kundërshtojnë BE ashtu siç bëjnë nacionalistët serbë se kështu do të kemi më shumë përfitim. E gjithë kjo mbruhet me “patriotizmin” e këtij zotnie të agjitpropit komunist, i cili në fund të shkrimit brohoret: “Poshtë internacionalizmi! Rroftë Shqipëria!”

Shkrimi im rrekej të argumentonte se ata që mbeten në thelb komunistë, nuk mund të jenë patriotë të vërtetë. Ky është mendimi im, ashtu siç e kuptoj unë patriotizmin. Hidhen e thonë se Hoxha mbrojti kufijtë. Po kush diktator nuk i mbrojti ? Dhe ky qënkërka patriotizëm ? Po pse nuk mendojnë këta zëmërakët e Peshkut se kur vallë u prish Hoxha me jugosllavët ? U a them unë po të mos e dinë: u prish atëhere kur Titoja tradhëtoi Stalinin dhe Hoxha u detyrua të zgjedhë. Deri atëhere, ishim gati të bëheshim republikë e shtatë e Jugosllavisë dhe desh ndrruam edhe lekun me dinarin. A ka njeri me pesë para mend të mendojë se po ta kishim vendin e baba Stalinit në kufijtë tanë nuk do të qemë edhe ne brenda kufijve të atij që quhej Bashkimi i madh Sovjetik? Kina ishte në fund të botës dhe merhumi ynë kinezëroi të gjithë Shqipërinë duke i bërë gjimnastikë kolektive mëngjesi dhe një mori hyneresh të tjera. Për çfar “patriotizmi” bëhet fjalë se kishte ky Enver Hoxha që AR31 thotë se ai qënka Patriot (me P të madhe)?

Peshkaxhijtë e Peshkut thonë për mua se qënkam për në muze por paradoksi është se me këto mendime që kanë janë vetë ata ndërkaq në jetën e vërtetë muzeale dhe e gjithë jeta e tyre (në qoftë se rrojnë diku në Perëndim) është për të ardhur keq se s’ua paska shkulur dot nostalgjinë për një të shkuar që nuk ndahet dot si ato qershitë e përmjerrura të Nastardinit: kjo me shurrë e kjo pa shurrë, por duhet flakur toptan se është e gjitha e shurrosur e ca më shumë se kaq.

A janë patriotë ata “trimat” e Shesheljit në Serbi? A thotë dot dikush se nuk janë? Po ky është vallë patriotizmi, që duhet të ketë njeriu i sotëm? Që të justifikojë krimet e bëra në Kosovë për mbrojtjen gjoja të integritetit të Serbisë mëmë? Që të justifikojë dhunën ulëritëse, vrasjet e përdhunimet e eksodin e një populli të gjithë? Aaaa, do të hidhen anonimët: ata nuk janë patriotë. Patriotë jemi vetëm ne. Ata janë të tjera gjëra, me të tjera llagapëra: shovinistë, nacionalistë ekstremë etj. Është vendi këtu të përsëris edhe një herë një shprehje të aforistit të famshëm polak Vladislav Jirzhi Lec që më është dashur ta them shumë herë në shkrimet e mia: “Fytyra e armikut më tmerron më tepër kur shoh se sa e ngjashme është me timen.” A e dini se kush janë ata “trimat” e Shesheljit? Janë ish komunistët e dikurshëm serbë që koha dhe demokracia u hoqi nga dora “parajsën” komuniste që kishin ndërtuar për veten e tyre.

Patriotizmi sot është një koncept gjithsesi i dyshimtë. Sigurisht është gjë e mirë që njeriu të dojë shtëpinë e tij të lindjes, fshatin apo lagjen e tij, qytetin apo vendin ku rrojnë bashkëkombasit e tij. Po kur këto kthehen në një kult e paragjykim, atëhere koncepti i patriotizmit rrënohet e s’ka logjikë ta mbajë. A nuk ishin “patriotë“ ata francezët që hodhën baltë e përshtymë mbi Emil Zola kur ky shkroi të famshmen “J’acsuse”? A nuk ishin “patriotë“ skalionet e nacional-socialistëve gjermanë të Hitlerit që bënë holokaustin dhe i vunë flakën Evropës e botës? “Patriotët më të liq, thotë kleriku amerikan Uilliam Sloni Kofin, janë ata që më të shtrënjtë se e vërteta kanë mosdyshimin absolut, ata që me qëllim që të kursejnë veten nga vuajtja e mendimit, janë të gatshëm t’u shkaktojnë të tjerëve vuajtje të parrëfyeshme.”

A duhet të bërtasin kaq shumë për patriotizmin mbi një milion shqiptarë që jetojnë jashtë Shqipërisë? A nuk duhet që t’i duan ata edhe ato troje ku jetojnë e punojnë? A nuk del edhe atje i njëjti diell ditën dhe e njëjta hënë natën? A nuk duhet t’i duan edhe ata që bashkëjetojnë me ta, të zes a të bardhë, të verdhë a të kuq? A nuk u bëhet edhe atje e shtrënjtë një rrugë, një perëndim dielli, një kope zogjsh në fluturim e një pemë kur lulëzon ?

Dhe së fundi, a nuk janë pra bajate diskutimet e sotme mbi “patriotizmin” kur bota moderne hedh vizione të reja për të ardhmen? “Patriotizmi” është ai që ndez sot zjarret anembanë botës: kurdët në Turqi, Darfuri në Sudan, 9 milion e gjysmë refugjatët që janë pa strehë e atdhe në gjithë Afrikën, konfliktet në Kaukaz, Lindjen e Mesme dhe në Azi. Në vizionin e një bote integruese, të ushqesh “patriotizmin” duhet të jesh alogjik apo të bësh ashtu si ai Baroni Mynhausen i përrallës që kur po mbytej në një moçal, u kap nga flokët e tij, i dha forcë vetes dhe doli nga moçali. Dhe një moçal i tillë do të bëhet çfardo mjedisi ku peshkojnë peshkaxhinj të tillë si ata që përmenda më sipër.

(Botuar në gazetën Sot, 1 shkurt 2008)

Hakuna Matata

2008-01-26T15:53:00.001-08:00

Midis shumë të këqiave që u erdhën shqiptarëve nga diktatura komuniste, e keqja më e madhe ishte përpunimi i thellë i psiqikës së tyre dhe gjendja e parikuperueshme mendore që ka shpënë në një mentalitet delirant e megalloman, të të gjithëve që i dinë të gjitha, të harxhimit kriminal të kohës, të vendosjes së prapthi të prioriteteve, të tundjes në çdo kohë e gjendje të flamurit të qejfit, të vënies së lirisë mbi ligjin e rendin. Hakuna Matata është motoja më e përshtatëshme që u shkon shqiptarëve sot.

Në film-muzikalin e famshëm të kompanisë filmike amerikane Uollt Dizni “Luani mbret” dalë në 1994, Hakuna Matata nuk është thjesht një këngë e kënduar nga Timon dhe Pumba, dy personazhe kafshë që rritën Sumbën e vogël, luanin që do të hamerrej për të atin e që do të bëhej mbret. Hakuna Matata është një filosofi e tërë. Fjalët janë marrë nga gjuha swahili e Afrikës dhe duan të thonë pak a shumë: s’ka problem, nuk ka pse të shqetësohesh, merre lehtshëm. Me më shumë fjalë, ato duan të thonë: Jeta është e shkurtër, jetoje e gëzoje si të mundesh e lërë mënjanë luftën e përpjekjet.

Kjo është një filosofi e pranueshme dhe e pëlqyeshme për periudha të caktuara të jetës njerëzore. Por a duhet që shqiptarët sot t’i bien fyellit vetëm në një vrimë: Hakuna Matata? Vini re ç’ndodh. Ka qindra halle e probleme, pa drita, pa ujë në çdo kohë, me çmimet që rriten jo sipas logjikës normale të tregut por sipas oreksit e makutërisë së biznesit tregtar, me tregun e punës dëshpërues dhe qeveritarët që vjedhin e grinden, grinden e vjedhin. Dhe vjen viti i ri dhe shqiptarët ndezin fishekzaret kineze që kanë mbushur tregun dhe i hedhin lëmshet e zjarrta në qiellin e netëve në prag të Vitit të Ri. Hakuna Matata!

E parë kështu, kjo është filosofia e të kënaqurit me pak, me atë që ke aktualisht, e bjerrjes së forcës për të luftuar e fituar atë që të takon. Në kohën e diktaturës ndodhte shpesh që një masë e vogël që jepte një grimë më shumë për jetët e njerëzve, quhej si një fitore e madhe. Mjafton të shtohej një pako gjalpë më shumë në muaj, dukej sikur qe bërë hataja dhe ishte shumë më tepër se kur nuk ishte fare ajo pako.

Tregojnë një histori nga ajo kohë. Një karrocjer i komunales që mblidhte plehrat me karrocë, kishte kohë që shkonte në këshillin e lagjes dhe bënte kërkesë për shtëpi. Kam tre fëmijë, thoshte, më bëni derman se jam ngushtë. Ohu, sa ka me tre fëmijë, i thoshin. Po kam dhe kalin bre, thoshte ai, edhe atë nështëpi e mbaj. E kështu shkuan shumë muaj dhe pas nja dy vjetësh, ai i madhi i lagjes e takon hallexhiun në rrugë dhe i thotë: Ore ti, pse nuk je dukur andej nga këshilli se do të shohim se mos të bëjmë ndonjë derman. Faleminderit o shoku Filan i thotë karrocieri, po jam mirë tani se e kam nxjerrë kalin nga shtëpia e i kam bërë një kasolle dhe jemi liruar. Hakuna Matata!

Kjo psikologji vazhdon edhe sot. Njerëzit thonë, more mirë s’ka drita po pse nuk i heqin me orar, xhanëm? Ah, tani po, tani që i heqin me orar, të paktën e dimë kur do priten, tani jemi mirë. Ose muhabete të tjera ashtu si nën zë: Edhe kështu që të mos i lësh skafet në det, nuk shkon edhe kjo. Lëri ore, se kështu janë bërë dhe vendet e përparuara të botës, me drogë, me trafik, me prostitucion...Ose të tjera: ç’më duhet mua se vjedh filani. A ka bërë të mira për qytetin. Pa shih se ç’gjëra ka bërë. I lumtë në se vjedh dhe një çikë për vete. Hakuna Matata!

Po deri ku është kjo çika? Sa paska të drejtë të vjedhë një qeveritar, një politikan, një i zgjedhur nga populli? Sa paska të drejtë të gënjejë ai që herën tjetër të mos votojë kush për të? Vota, ky mekanizëm thelbësot i demokracisë duhet parë më seriozisht e jo kaq lehtshëm nga shiptarët. Ajo nuk duhet flakur e zhbërë më kot si një bisht pa vlerë cigareje.

Nuk është mirë që mentaliteti i kënaqjes me pak, me atë që ke, i mungesës së energjisë për të arritur atë që të takon, të përcillet edhe tek rinia e sotme. Të gjithë e thonë me qejf e brohori se në Shqipëri bëhet qejf i madh. Hajde, si kërcet qejfi atje! Kafenetë, kafene, lokalet lokale, ku ka lokale si në Tiranë, celularët ultra, makinat ultra, kazinotë vu, vajza të bukura sa të duash, pa le si vishen njerëzit, të luan mendja e kokës.... Pastaj kur lëviz muhabeti, thuhet edhe se nuk ka drita, nuk ka ujë, nuk ka këtë e atë, se ka pluhur e plehra, se ka lypsarë që të zënë nga mënga, se ka..., se nuk ka..., plot e plot, pa fund. Megjithatë, Hakuna Matata.

Kërcasin orkestrat, orgjit[, ahengjet, oburra në parti (në parti, jo në parti me theks në fund), netët e bardha të Tiranës, rini që pi alkohol dhe duhan (dhe edhe të tjera) e shfrenuar, që i ka zëvëndësuar shkollat e bibliotekat me kafenetë e pubet dhe që terrorizon prindërit për subvencion çdo natë. Nuk është faji i rinisë, sigurisht. Është faji i brezave më të përgjegjshëm të shoqërisë, i politikanëve që e nisën politikën me premtime të mëdha dhe nuk kanë krijuar ende një mjedis normal e shpresëdhënës për të ardhmen e rinisë që hyn në jetë.

Që të mos flasësh pastaj për pak më larg se Tirana. Atje në ato fshatra e zgëqe ku shkon i mirënjohuri Edison Ypi po që edhe ai, nuk ka kohë të qëndrojë gjatë po merr ndonjë llaf më këmbë e shkon tutje. Atje është burimi i skupeve të gazetave dhe gjithë medias: një nënë mbyt veten dhe fëmijët, një bir vret babanë me sëpatë, nj[ vajzë e re var veten ... e lemerira të tjera. Po buja e këtyre skupeve zgjat vetëm një ditë. Kurse jeta mondane e metropolit vazhdon. Figurat e njohura të politikanëve në kapakët e gazetave dhe në ekranet e TV flasin për reforma, dritat do rregullohen, plehrat do rregullohen, rrogat do të shtohen, të gjitha do rregullohen. Hakuna Matata!

Komunizmi ishte sistemi i mediokritetit dhe i punës sa për sy e faqe. Njerëzit duhet të ziheshin me punë, kjo ishte e rëndësishme. Për të mos u lënë kohëtë lirë të mendonin përtej halleve të së përditëshmes. Zënia me punë e njerëzve ishte më e rëndësishme se rezultati i asaj pune. Ashtu të lodhur e të raskapitur, me turne, aksione, zborre ushtarake kishe gjithnjë e më pak mundësi e hapësirë të mendoje pse qe ndërtuar kështu kjo bota jo dhe jo ndryshe. Dhe ata që gjithsesi arrinin ta mendonin këtë dhe e shpinin këtë menndim nga truri në gojë, i priste internimi e burgu.

Por sot, të paktën mendimi është i lirë në Shqipëri. Mund të vrasësh mendjen e të mendosh pse duhet të mbetemi ne si shqiptarë në bisht të përparimit evropian, kur edhe fqinjët po na lënë prapa. Mund të mendosh e të vrasësh mendjen pse nuk shkulet korrupsioni po ka zënë kryet e buxhakut, pse ka 17 vjet që vërtitemi si shportë karavidhesh dhe ndodh gjithëshka si me qilimin e Penelopës që endej e çendej e nuk bëhej kurrë. Ka plot gjëra për të menduar e bërë në Shqipëri sidomos nga brezi i ri i vendit. Vetëm për një gjë nuk ka vend: për të kënduar pafund e si të dehur Hakuna Matata!

(Botuar në gazetën Sot dhe Albania, 8 shkurt 2008)

Janë vallë komunistët patriotët e vërtetë?

2008-01-26T08:20:00.000-08:00

Edhe sot e kësaj dite shumë nga nostalgjikët e periudhës komuniste kur vjen fjala, tundin kokën e thonë : "Ishte si ishte Enver Hoxha po patriot ishte ama. Shqipërinë e donte me shpirt dhe të gjitha trojet ku banonin shqiptarë... " Si shumë e shumë të tjera kjo është thjesht një bisht spërdredhës i hidrës së propagandës së pështirë komuniste. Enver Hoxha as e donte e as që i bëhej vonë për Shqipërinë e shqiptarët. Ai donte vetëm veten e tij dhe mbretërinë e vet ngritur brenda diktaturës së proletariatit. Kushdo që ja kërcënonte ato, ai e shpallte armik të idealeve komuniste. Është detyrë e historianëve të nxjerrin në pah arsyet e shkaqet se pse i interesonte atij të theksonte patriotizmin dhe pse i duhej të bënte këtë apo atë lëvizje politike që e hiqte si patriotike. Me dy fjalë, logjika është shumë e thjeshtë: patriotizmi ishte izolim i vendit që aq shumë e dëshëronte një udhëheqës paranojak e mediokër si Hoxha. Parimi i lashtë romak: më mirë i pari në fshat se i dyti në qytet, vlen edhe këtu.

Puna është që me ardhjen e demokracisë në Shqipëri shumë komunistë e ish komunistë e akaparuan patriotizmin si një ide shpëtimtare, si një copë dërrasë mbetur nga kaikja e mbytur e diktaturës për t’u shpëtuar dallgëve e për të dalë në stere. Shumë nga ta janë sot patriotët më të flaktë. Ata edhe pse nuk dalin hapur kundër Evropës e Amerikës, pëshpërijnë nën zë e thonë ndonjë batutë ironike kundër tyre, s’ju ndahet shpirti nga Rusia e thonë ashtu si kot, ëhë është fuqi e madhe ajo, ja ka frikën Amerika. Janë ata që thonë se fajet për të gjitha të këqiat tona na i kanë greku e serbi, ata që rrëmojnë nëpër bykun e tyre të injorancës për të gjetur të veçantat e kombit shqiptar: gjuha, më e lashta në botë, besa, më e madhja në botë, trimëria, më e shkëlqyera në botë, kultura, gjithashtu më e larta në botë.

Po të mos besoni, shihni shkrimin e zotit Koço Danaj në Panorama të 24 janarit. Ky ish aparatçik i vjetër i nomeklaturës komuniste e ka flakur prej kohësh setrën e militantit të diktaturës mëmë dhe ka rrëmbyer dyfekun me gjalmë të pseudopatriotizmit. Në fund të shkrimit, ai që deri dje donte ta bënte komunizmin të përbotshëm dhe këndonte bashkë me korrin e Operas "Internacionale do të jetë bota e re... " tani hedh parullën : "Poshtë internacionalizmi, rroftë Shqipëria ! " Shumë mallëngjyes ky shkrim i zotit Koço. Ai analizon në të nacionalistët serbë të Partisë Radikale të Shesheljit dhe del me konkluzionin se sa më me krenari e fodullëk të sillesh, aq më shumë ndere e lehtësi të bën Evropa. Pra, zoti Koço i mëson shqiptarët: Oburra, bëhuni si patriotët e Shesheljit e dilni kundër Evropës e Amerikës. Aferim zoti Koço! Edhe ai Hoxha yt ngjallet lugat e ngrihet nga varri me këtë thirrjen tënde mallëngjyese e të përqafon me mall.

Po pse o njeri, domethënë ti thua që bëkërkan mirë që sillen ashtu ata gjoja patriotët serbë? A nuk e di ti se ata janë turpi e këllira e Serbisë që ja kanë zënë asaj kokën me derë (apo derën me kokë, si të duash) e s’ja lëshojnë? Ata janë kasketat e vjetra të Millosheviçit, siç janë edhe këtu tek ne ato kasketat e qeleshet e vjetra të Enverit e Ramizit. Atje ata janë me fat se kanë ende shumicën e votuesve, po këtu tek ne janë bërë kashtë e koqe e janë shpërndarë nëpër partitë e shumta.

Është mëndjeshkurtësi e përtej mëndjeshkurtësisë të thuash se fajin për mossukseset e udhën tonë kërmillore drejt Evropës e ka mendimi globalist, globalistët shqiptarë. Çfar sy të tjerë duhen për të parë se fajin na e ka vetja jonë, politika jonë, politikanët tanë, votat tona për ta dhe mbi të gjitha mentaliteti ynë i dembelizmit patriotik me të cilin mbushim kafenetë dhe forumet e internetit.

Nuk është puna t’i biesh dërrasës së gjoksit e të thuash "Rroftë Shqipëria ! " Patriotizmi i vërtetë nuk do thirrje e histerira. Boll me metodat e vjetra me të cilat mallëngjente njerëzit propaganda komuniste. Mos vallë nuk e duan Shqipërinë ata mbi 1 milion vetë që kanë ikur prej saj? Mos vallë ti që ndëjte aty e do më shumë atë? Po nga ta dimë se ti nuk je aty nga halli? Apo se fiton më shumë e më mirë aty me metodat e reja të komunizmit kapitalist apo të kapitalizmit komunist? Jo o këngëtar i vjetër i propagandës komuniste. Edhe ata që kanë ikur e duan Shqipërinë, por duan edhe familjet e tyre, jetët e tyre, botën të gjithë. Mos do ti që të mbyllemi e të hamë bar siç na thoshte ai Hoxha i shpifur dhe t’i bëjmë me duart tona brenda atij një pëllëmbe vënd të gjitha që nga gjilpëra e deri te traktori?

Asgjë e keqe nuk i vjen Shqipërisë nga globalizmi. Ka vetëm përfitim. Nuk ka nevojë sot të mallëngjesh shqiptarët që të rrëmbejnë “pushkën e gjatë“ e të dalin kufijve. Ato i mbron NATO ku ne duam të hyjmë, i mbron gjithë bota e përparuar dhe sigurisht i mbrojmë edhe ne të gjithë po të jetë nevoja deri kur ato kufij të jenë. Se nuk do të jenë edhe shumë kohë. Sepse po shkuam me mendje ndryshe nga kjo, kot që themi se duam të shkojmë në Evropë. Në Evropë sot shkohet me tren apo me makinë që nga cepi më perëndimor i Portugalisë deri tej në lindje, në kufi me Rusinë dhe nuk sheh gjëkundi ndonjë piramidë, portë apo roje kufiri. Kështu duam ne që të jetë Shqipëria brenda Evropës dhe kështu do të jetë do apo s’do ti. Gjuha e kultura shqipe e ka kaluar provën e zjarrit: qindra vjet nën pushtime të huaja, gati një shekull të tërë nën diktaturat feudale e komuniste që u përpoqën ta shterpëzojnë e t’i mësojnë gjuhën e drunjtë. Pra nuk ka asnjë rrezik që ajo të asimilohet por vetëm do të shkëlqejë e ndritëshme, e bukur e modeste bri kulturave të botës me të cilin bëjnë së bashku një qiell që është i njëjti për çdo Homo Sapiens.

(Botuar në gazetën Sot, 29 janar 2008)

Skandali kulturor i zotit Sallabanda dhe probleme të diplomacisë shqiptare

2007-12-27T13:41:00.000-08:00

Vetëm pak kohë më parë, ambasadori Shqipërisë në SHBA, z.Aleksandër Sallabanda bëri një paraqitje mbi Shqipërinë në Brigham Young University, Provo, Juta. Ky është një universitet privat në pronësi të kishës mormone. Ambasadori mund të kishte gjetur auditore më të përshtatëshme për paraqitjen e tij por kjo është tjetër gjë. Të gjithë ata që ndoqën në videon e qarkulluar në internet paraqitjen e tij me Power Point, patën një ndjenjë jo e mirë.

Ka shumë që bëjnë me faj anglishten e dobët të ambasadorit. Unë mendoj se prapë nuk është këtu puna. Anglishtja e tij, edhe pse jo me nivel, ishte e mjaftë për të shprehur ato që donte të thoshte ai. Dhe veç kësaj ai vetëm sa shoqëronte shfaqjen e figurave në Power Point. Puna është tek niveli i tij i dobët kulturor dhe tek paraqitja e pasaktë e gjërave në një ekspoze për Shqipërinë. Edhe një gjimnazist në një humbëtirë të thellë të Shqipërisë me siguri që i di më mirë se ai ca gjëra. Të thuash që shqiponja në flamurin shqiptar ka dy krerë se njëra përfaqëson jugun e tjetra veriun, është vërtet të qeshësh por pastaj të vrenjtesh e të mendosh se ç’nivel ka diplomacia shqiptare sot.

A nuk e di ky zoti ambasador se shqiponja me dy krerë e ka origjinën që në Bizantin e lashtë? A nuk e di ai se atë e kanë në flamurët e tyre apo në simbolet kombëtare veç Shqipërisë edhe Mali i Zi, Rusia, Serbia e Armenia? Po këto vende, për jugun e veriun e kanë atë atje? A i lejohet një kryediplomati në vendin më të rëndësishëm të globit të thotë se në Maqedoni ka një milion shqiptarë, kur sipas regjistrimit të vitit 2002, ata janë vetëm pak më shumë se 500 mijë? Është fjala për të bërë diplomaci, jo për të shitur patriotizëm e megallomani. Dhe le të mos përmendim gafa e gafa të tjera, shprehje pa vend e cilësime të pasakta që ai kishte në ligjërimin e tij fare joligjërues.

Dhe të mendosh se është fjala për një material të parapërgatitur e për të cilin mund të gjesh sa të duash të dhëna. Bile do të ishte mirë që vetë ministria e jashtme në Tiranë të përgatiste materiale standarde për raste të tilla parqitjesh për ambasadat. Imagjinoni se ç’gafa duhet të bëjë ky zoti ambasador kur merr pjesë në debate të ndryshme në tryeza më të larta, kur ndodhet përballë gazetarëve etj. Persona të tillë nuk i njeh publiku deri sa ndodh ndonjë rast si ky që thamë më sipër dhe ku ju del kallaji e tregohen se ç’janë në të vërtetë.

Dhe nuk është vetëm ky rast kur ky zotni ambasador është i pasaktë e i lehtë. Në shumë materiale të tjera mund të gjesh “xhevahire” të tijat. Në një intervistë me “Washington Diplomat” ai thotë se gjatë regjimit komunist ishte i internuar 11 vjet në Kukës ku punonte si mjek. Pse të internuar paskan qënë të gjithë ata mjekë, mësues, agronomë inxhinierë që punonin nëpër rrethet e humbura të Shqipërisë në kohën e diktaturës? Nuk fitohet me të pavërteta respekti i të huajve në ato vende ku diplomati kryen shërbimin e tij. Dhe në ato që thotë zoti Sallabanda ka mjaft të pavërteta e budallallëqe.

Cila është merita e këtij zotnie që na qënka caktuar ambasdador në vendin më të fuqishëm të botës? Po t’i zësh t’i numërosh të tëra, të del se vetëm përkushtimi partiak politik është merita që e ka sjellë këtu këtë mjek mikrobiolog. Tani nuk jemi më në 1991 kur kishim alergji nga diplomatët e vjetër por edhe të rinj ende nuk kishim. Vallë nuk ka edhe tani? Me siguri që kjo nuk është e vërtetë. Diplomatët janë persona teknikë jo nëpunës partie. Askush nga vendet e vërteta demokratike nuk i ndërron ata sipas fitoreve të partive në zgjedhje. Diplomacia është zanat. Kurse ne vazhdojmë me mendësinë që t’i përdorim postet diplomatike si shpërblime besnikërie apo partitizmi.

Dihet se ç’rol minimal ka Shqipëria në skakierën e politikës botërore. Kjo nuk është as e turpshme e as poshtëruese. E turpshme dhe poshtëruese është që të mos dimë ta paraqesim vendin tonë ashtu siç duhet, me ndershmëri, dinjitet e kulturë. Ç’mund të bëjë më shumë një diplomat se kaq në një tjetër vend? Ç’mund të bëjë tjetër më mirë veçse ta bëjë amabasdën një qendër kulturore të bashkëkombasve të tij që janë në atë vend, pa dallim idhtarësh e partish? Dhe vini re se ç’ndodh? Vini re se si rreth 70% e gjithë personelit të ambasadave, me gjithë ambasadorët brenda, nuk kthehen më në mëmëdheun e tyre të dashur kur i heqin apo u mbaron afati por gjejnë ndonjë skutë për të ndenjur atje ku janë duke shfrytëzuar lidhjet e vjetra e miqësitë e krijuara në emër të marrëdhënieve zyrtare diplomatike.

Kjo është sepse ende edhe sot kur Shqipëria është e hapur, një post në ambasada shikohet me lakmi si një privilegj i madh. Ky post i kërkohet me lloj lloj mënyrash, atij, “të madhit” që e ka në dorë kë të çojë. Dhe “i madhi” e jep shpërblimin, kur i mbushet mendja. Pra nuk çohet në këtë post një njeri që bën punën (ashtu siç ndodh edhe me shumë poste të tjera në atë vend) por vihet një njeri që të shpërblehet e të japë garanci se i qëndron besnik “të madhit”.

Rrallë ndodh që personeli i trupit diplomatik shqiptar të jetë mik i vërtetë i kulturës. Në përgjithësi ata nuk i shohin dot me sy njerëzit e kulturës të vendit të tyre. Ndërkohë që kjo ishte e vetmja gjë me të cilin duhet të mburreshin në ato vende ku i kanë caktuar të jenë. Pyetni po të doni shkrimtarë e piktorë, muzikantë, gazetarë e njerëz të shkencave dhe do t’ju tregojnë se si i kanë pritur në ambasada kur u ka rënë rasti. Me përjashtim të atyre që gëzojnë besimin dhe afërsinë e “të madhit” apo “të mëdhejve”, të tjerët kanë një përshtypje që nuk do të donin ta shihnin më kurrë me sy derën e asaj ambasade.

Dhe është qesharake të vësh re se detyra kryesore e këtyre ambasadorëve hallemëdhej është të presin e të përcjellin zyrtarët e lartë të shtetit shqiptar. Për këtë ata e shkrijnë të gjithë talentin dhe energjinë e tyre. Dhe vizita të tilla janë pa fund. Vijnë pa rreshtur funksionarë që nuk e kanë të vështirë të sajojnë ftesa (shumë nga këto ftesa i sajojnë ambasadorët pritës). Pastaj kanë edhe ndonjë punë të tyre, takojnë ca bashkëpatriotë, shikojnë fëmijët që i kanë në shkolla atje, u japin kohë grave të bëjnë pazaret e modës e shumë të tjera.

Me aq e vogël dhe e parëndësishme sa ç’është Shqipëria, ambasadorë të tillë si z. Sallabanda e bëjnë veç të tjerave jo vetëm akoma më të parëndësishëm por edhe qesharak vendin e tij. Shqipëria ka nevojë për diplomatë që të rrezatojnë dije, mënçuri e kulturë, që të mos përdorin fjalorin “ne” për partinë në pushtet dhe “ata” për opozitën. Diplomatët shqiptarë duhet të jenë njerëz karizmatikë, të sjellshëm e të edukuar, të aftë të bëjnë miq të shumtë në atë vend ku shërbejnë por të mos humbasin edhe miqësinë e respektin e bashkëkombasve të tyre atje.

Dhuntia e të dhënit

2007-12-16T14:02:00.000-08:00

Të japësh për të tjerët në nevojë, është një traditë e lashtë që nga kolonistët e parë në SHBA. Filantropë të tillë si Endrju Karnegi, Xhorxh Soros, Bill Gejts e shumë e shumë të tjerë, kanë përjetësuar tashmë emrat e tyre në bëmat e ndihmës ndaj atyre në nevojë dhe në të mirë të komuniteteve të ndryshme. Sot bujaria ka arritur nivele të larta në Amerikë. Sipas aneksit të Uashington Post, Parade, në vitin 2006, dhurimet e bamirësisë i kaluan atje 295 miliard $, që është më shumë se prodhimi bruto i Norvegjisë dhe 12 miliard $ më shumë se një vit më parë. Rreth 68% e familjeve amerikane dhanë diçka për bamirësi në 2006. Në nivelin e lartë, 21 vetë gjatë këtij viti dhanë për bamirësi çeqe me së paku 100 milion $. Ndër ta janë Uorren Bufet që premtoi 85% (më tepër se 40 miliard $) të pasurisë së tij dhe Ofra Vinfri që dha 58 milion $ për arsimin në Afrikë. Sipas të dhënave, 65% e kontributeve që ndihmojnë të financohen kuzhinat e bamirësisë apo kujdesin e përditëshëm pa pagesë, vijnë nga familjet që fitojnë më pak se 100,000 $ në vit. Amerikanët që dhurojnë janë më të shumtë se ata që votojnë. Amerikani mesatar dhuron 2.6% të të ardhurave të veta. Njerëzit që fitojnë më pak se 50,000 $ japin mesatarisht 971 $ në vit për bamirësi, ata me të ardhura 50.000 deri 100.000, japin 1.918 $ dhe ata mbi 100,000 japin 3.975 $. Natyrisht Amerika ka edhe dukuri të tilla kur miliarderë e milionerë u lënë trashëgimi qenve e maceve, por kjo nuk është e zakonshmja. E zakonshmja është ajo çka thamë më sipër.

Pse japin vallë ata? Veç motiveve të veçanta personale, janë disa përcaktues të përbashkët që i bëjnë njerëzit të japin: bërja e botës një vend më i mirë për të jetuar, dhëmbshuria për ata në nevojë, apo një ndjenjë për të shpërblyer shoqërinë për fatin e tyre të mirë. Me librin e tij të fundit, “Duke dhënë: si secili nga ne mund të ndryshojë botën”, ish presidenti Klinton është bërë një ambasador i filantropisë. Pavarësisht nga të ardhurat që ke, thotë ai, pavarësisht nga mosha e aftësitë, ka prapë diçka që mund të bësh. Në vend të mendosh se kanë pllakosur problemet, bëj një gjë. Po të mund të ndryshosh jetën e një njeriu, ke bërë një gjë të madhe, thotë ai. Kjo është në përputhje me atë çka thënë e madhja Nënë Terezë: “Në qoftë se nuk mund të ushqesh 100 vetë, atëhere ushqe vetëm një.” Bamirësia nuk e ndryshon botën, por të paktën zbut dhimbjet e shumë njerëzve mbi dhe.

Dhuntia e të dhënit nuk është karakteristike për shoqërinë e sotme shqiptare. Gjatë këtyre 17 vjetëve, pas thyerjes së barazitizmit të pështirë e artificial komunist, pasuria e shqiptarëve u polarizua në mënyrë të skajshme. Tranzicioni, demokracia e tregu i lirë, nuk mund të favorizonin një lloj një njeri të thjeshtë në Gramsh, Bulqizë apo Pukë (duke lënë mënjanë të gjithë ata ç’qenë në fshat) nga dikush që punonte ta zemë, në tregtinë e jashtme apo në institucione të rëndësishme, në Tiranë. Pasuria u përfitua me mjete nga më të ndryshmet, me mbështetje politike, me dhunë, me spekullime e shkelje ligji, por edhe me punë të ndershme e me respekt të ligjit. Dukuri të tilla nuk qenë që ndodhën vetëm në Shqipëri. Kudo, në botë janë vënë re të tilla zhvillime, në etapa të caktuara.

Fuqia ekonomike e të kamurve bie në sy në zë qytetet e mëdha të Shqipërisë veçanërisht në zonën e metropolit Tiranë-Durrës. Vila luksoze me pishina e kopështe në tarraca, makina të prodhimit të fundit e pushime atje ku nuk hyet dot me kuleta rrogëtarësh të zakonshëm. Milionerët e rinj shpesh prishin pa hesap për kënaqësi vulgare e vanitoze, ata ndodh të mbyllin lokalet jashtë vendit, siç tregojnë, për ta bërë qejfin më vete, lënë miliona e miliona në kazinotë e vendit e botës, i mësojnë fëmijët e tyre të jetojnë jetën e snobit duke harxhuar pa hesap klubeve e orgjive. Ndërkaq, mijra e mijra të tjerë s’kanë bukë të hanë, luftojnë me skamjen e vështirësitë e përditëshme ku shteti, në vend t’i ndihmojë, nuk u siguron as minimumin që duhet të bëjë një shtet për shtetasit e vet. Ata jetojnë mes fukarallëkut e stresit që prodhon mungesa e rrugëdaljes, papunësia, privacionet e shumta, kriminaliteti dhe ligji i korruptuar. Kjo po sjell paprerë jo vetëm drama tragjike në jetën e shoqërisë shqiptare: vrasje, vetëvrasje, hakmarrje e krime të përçudëshme të padëgjuara më parë, por po deformon realisht edhe psiqikën shqiptare.

A nuk mendojnë vallë të kamurit shqiptarë se jeta e tyre do të ishte më e mirë në qoftë se edhe vendi ku ata jetojnë do të ishte sado pak, një vend më i mirë për të rrojtur? Të përqëndruar në egoizmin e tyre, ata shpesh herë harrojnë se nuk mund të ndërtosh një klimë perfekte lumturie në qoftë se pak metra larg teje ulërin mjerimi e skamja. Sado të ruhen e të mbrohen, shpesh herë ai përçudnim shoqëror që ndodh me shumicën e shoqërisë, i arrin dhe i godet edhe ata duke i vënë në qendër të dramave po aq tronditëse me fëmijët e tyre, gratë e ata vetë.

Shqiptarët tradicionalisht janë mbajtur për mikpritës e bujarë. Kjo është pjesë e legjendave patriotike. Ç’është e vërteta, shqiptari është bujar kur është i varfër. Zakonisht ai është bujar kur e sheh se ti je më në hall se ai. Një i varfër të pret duarhapur dhe e ndan varfërinë me ty po të jesh në hall. Po të kamurit? Vini re se ç’ndodh me atë që nuk bën vaki në botë: vijnë festat dhe çmimet në tregjet shqiptare rriten. Kaq të paskrupull janë këta tregtarët shqiptarë që medoemos duan ta shfrytëzojnë për të fituar më shumë edhe një rast të tillë? Veç kësaj, me pasanikët shqiptarë ndodh si me atë evgjitin e përrallës që ku u bë pasanik lyente dhe të pasmen me kos. E pra, ata prishin pa hesap për gjëra të kota dhe kurrë nuk japin gjë qoftë për komunitetin ku rrojnë qoftë për bashkëkombasit e tyre që fati u ka dhuruar skamjen e pamundësinë.

E pra, kujt t’i bjerë rasti të vizitojë Amerikën, do të shohë shkolla e spitale, parqe e muzeume, biblioteka e teatro të ndërtuara nga individë të shquar e pasanikë të vendit që nuk janë prona të familjeve të tyre por të mbarë komuniteteve e shoqërisë. Do të ndodhë kjo vallë dikur me Shqipërinë? A nuk janë edhe varfanjakët e sotëm në Shqipëri ata që kanë kontribuar për pasurinë e milionerëve të rinj në njërën apo tjetrën mënyrë? E pra, ku është sensi i mirënjohjes e përdëllimit? Le të mos harrojnë ata se jeta është tepër e shkurtër kur e jeton brenda egoizmit tënd të paskrupull dhe mund të zgjatet e të bëhet më e denjë për t’u rrojtur vetëm me altruizëm, bujari e me dhuntinë e të dhënit.

Botuar në Gazetën Albania, 21 dhjetor 2007

Amnezia shqiptare

2007-11-30T10:31:00.000-08:00

Shumë popuj vuajnë nga amnezia. Shqiptarët janë një nga më të shquarit këtu. Nuk është fjala për amnezinë si sëmundje individuale me shkaqet spjeguar nëpër fjalorët mjekësorë, por për amnezinë kolektive që i bën popujt të harrojnë ato që kanë përjetuar dhe nga kjo të mos marrin vendimet e duhura në kohën e duhur lidhur me jetën e tyre të përditëshme dhe të ardhmen.

Shqiptarët jetuan gati një gjysëm shekulli të izoluar, të ndrydhur e të shpersonalizuar nga diktatura e egër hoxhisto-ramiziste. Shumë shpejt pasi kjo periudhë kaloi, shumë prej tyre i harruan të gjitha ç’kishin hequr. Kohë të reja dukeshin në horizont. Në tribuna dolën udhëheqës të rinj me premtime të reja. Ku ishte e kaluara? Mediat audiovizive e të shtypit u mbushën me kujtime nga nomeklatura e kohës komuniste: ish udhëheqës, familjarë të tyre, ish funksionarë të lartë partie e pushteti. Dhe populli shihte me kërshëri ato që s’i kishte ditur: fjalët që qenë thënë, punët që qenë bërë atje ku nuk e qasnin të hynte. Shihte si festonte diktatori vitin e ri, si fliste me nipër e mbesa apo si mallëngjehej për gjëra të ndryshme. Dhe erdhi shpejt një kohë, kur të preokupuar e të munduar nga hallet e së përditëshmes, e kaluara zuri t’i shbëhet nga kujtesa.

I ikën nga mendja rradhët e gjata kur votonte në pesë të mëngjezit e kur priste për qumësht, gjalpë a mish në tre të natës. I ikën nga mendja pompoziteti fallc i paradave e kongreseve ku brohoritej madhështia e jetës socialiste. I ikën nga mendja të burgosit, të vrarët, të torturuarit e të internuarit vetëm për faktin e thjeshtë se nuk ishin dakord me plojën makabre që hiqej si komedi gazmore. I ikën nga mendja trillet barbare të udhëheqjes komuniste për të zhveshur deri në eshtër individin nga prona, për të xhveshur mendjen dhe shpirtin e tij nga feja, dituria e kultura e botës. I ikën nga mendja jetët gri në provincat e humbura, me ëndrra që shuheshin që në lindje, me ato gëzime të pakta njerëzore të privuara aq shumë nga hapësirat e vërteta të jetës. Shumë njerëz u kapluan nga kjo amnezi përgjumëse. Ohu, të shkuara të kaluara! Dhe kaq.

Demokracia nuk kishte kohë për analiza e gjykime të shumta. Duhej të shkonim në Evropë dhe ta bënim Shqipërinë si e gjithë bota. Filluan grindjet e luftrat e egra për pushtet, vjedhjet e shpërdorimet e ndihmave, fondeve, kredive. Pushtetarët i lanë shqiptarët të rrëmbejnë pronat e njeri tjetrit, e bënë fshatin të rrethojë qytetin, e shpunë jugun e veriun në luftë me njeri tjetrin, bënë krimin barbar të hapjes së depove të armëve, ja dhanë pronën kujt deshën e si deshën dhe vazhdojnë ende të diskutojnë se si do ta ndajnë atë që s’është më, pra pronën. Jetët e njerëzve kaluan nëpër të gjitha këto.

Dhe prapë amnezia ra si një kapak çudibërës mbi mendjen shqiptare. U votuan prapë nga të dyja anët e politikës po ata njerëz që sollën aq trazira e telashe, aq të vrarë e të plaçkitur. U harruan paratë e vjedhura në firmat piramidale me vetë shtetin që i ngriti e instaloi ato. U harruan krismat e kallashëve nëpër rrugët e qyteteve dhe të ikurit me gomone që ja linin detit amanetet. U harruan gjeneralët trimoshë që u kthyen nga arratia dhe zunë të kërkojnë gradat e ofiqet. U harruan të gjitha dhe përditë harrohen ato që jetohen qoftë edhe një ditë më parë. Harrohen premtimet e gënjeshtërta të fushatave zgjodhore, harrohen hallet, zvarritjet, korrupsioni, tendarat e pista, privacionet e mungesat, pasiguria, imoraliteti. Harrohet mungesa e përvitëshme e dritave dhe ujit dhe bërja fajtor e motit dhe qeverive të mëparëshme. Harrohen si aferat e pandershme të biznesmenëve të vegjël dhe ato të biznesmenit të madh shtet. Harrohet vaniteti i paskrupullt i pushtetarëve, pasurimi i tyre si me katapultë, perversiteti e injoranca.

Mjafton kaq e nuk ja vlen të futesh më thellë në histori për të ilustruar amnezinë shqiptare. Vallë me këtë amnezi do të vazhdojmë ne shqiptarët ta ndërtojmë jetën? Le të mos harrojmë atë që na mëson mjekësia se një nga efektet e amnezisë është se ata që e kanë atë nuk mund të imagjinojnë të ardhmen. Dhe merrni me mend se sa fatale është për një popull që të mos mundë të imagjinojë të ardhmen. Atëhere atë mund ta heqësh osh sa të duash si një gomar të urtë e t’i rrëfesh lloj lloj gjepurash e dokrash për t’i besuar. Ashtu i urtë e i butë, qeifpaprishur e babaxhan, ai e kalon jetën nga votimi në votim duke zgjedhur ata që premtojnë më shumë (se ato që s’kanë bërë nga premtimet e para janë harruar tashmë) apo ata që kanë postera më të bukur. Filosofi Xhorxh Santajana ka një thënie: “Kush e harron të shkuarën është i dënuar ta përsëritë atë.” Po ne që i harrojmë të gjitha të kaluarat, ç’kemi për fat të jetojmë në të ardhmen?

Mendimi eklektik

2007-10-17T14:31:00.000-07:00

Zoti Kastriot Myftari është një penë e njohur në shtypin shqiptar të këtyre viteve të fundit dhe i pranishëm pothuajse përditë në gazetën Sot. Opinionet për të janë të ndryshme, për mirë e për keq. Është e natyrshme që ai të bëjë shumë armiq me hamendësimet, hipotezat, stilin e nganjëherë edhe sharjet e fyerjet. E them që në krye se autori i këtyre rradhëve nuk hyn në listën e armiqve të zotit Myftari. Ai e pëlqen shumë informacionin dhe erudicionin e këtij gazetari por kjo nuk e bën të jetë dakord me shumë nga fjalitë, pikpamjet e opinionet që ai shpreh në lumin e shkrimeve të veta. E mbi të gjitha, ai nuk është dakord me mënyrën e analizës që ai operon.

Ajo që më bëri të ulem e të shkruaj më konkretisht për të ishte shkrimi i tij në gazetën Sot të 17 tetorit, ku ai analizon, sulmon e denigron historianin e shquar, Prof. Kristo Frashëri. Nuk dua të merrem me të gjithë shkrimin po më bëri përshtypje një pasazh i tij: “Për mua, bashkëpunëtorët e pushtuesve fashistë në vende si Shqipëria, Jugosllavia apo Greqia, ku kishte lëvizje komuniste të fuqishme të kontrolluara nga Moska, që rrezikonin të merrnin pushtetin, janë të shfajësuar në krahasim me homologët e tyre në vende ku lëvizjet komuniste qenë të dobëta si Danimarka, Norvegjia, Holanda, Belgjika.” Mbase gaboj dhe nuk kam informacionin e duhur, por është hera e parë që shoh që dikush të marrë në mbrojtje bashkëpunëtorët e pushtuesve fashistë. Pra kolaboracionistët (term i njohur ndërkombëtar ky) në këto vende që përmend zoti Myftari, qënkan të shfajësuar. Pse? Sepse ata nuhasnin rrezikun komunist, na spjegon ai. Në listën e vendeve Danimarkë, Norvegji, Hollandë e Beligjikë, që zoti Myftari thotë se kishte lëvizje të dobëta komuniste, ai nuk ka futur Francën. Nuk e ka futur se ka harruar apo se ajo nuk hyn në vendet me lëvizje të dobët komuniste? Po të jetë kjo e fundit, pra që Franca kishte lëvizje të fuqishme komuniste (gjë që është e vërtetë), ai shfajëson pra edhe kolaboracionistët francezë.

A e di zoti Myftari se qeveria e Vishisë, nuk ndoqi, burgosi e vrau jo vetëm komunistët por edhe çifutët e frimasonët dhe zhvilloi një politikë të egër raciste? A e di ai se kur Franca u çlirua, mareshalli Peten, heroi legjendar i atij vendi u shpall tradhëtar dhe u dënua me vdekje por u fal nga de Goli dhe vdiq në burg? Po ashtu, a e di ai se gjatë luftës në Francë u ekzekutuan nga anëtarët e rezistencës franceze rreth 6,000 kolaboracionistë dhe pas luftës rreth 4,000 të tjerë? Këta qenë si rezultat i ndjenjës së vrullshme anti-tradhëtare të vetë francezëve se vetë qeveria e de Golit dha 1,500 dënime me vdekje për kolaboracionistët e Vishisë. Midis atyre që u pushkatuan qenë kryeministri Pierr Laval, shefi i milicisë Josef Damand e dhjetra të tjer, për të mos thënë se u pushkatuan edhe shkrimtarë që kishin dalë haptazi në mbrojtje të pushtuesit. Jo, zoti Myftari, antikomunizmi nuk mund të shërbejë si shfajësim e përligjie për bashkëpunim me atë që i ka marrë lirinë vendit. Janë ca të vërteta e ca kapituj morali që bota e qytetëruar ka kohë që i ka vendosur në panteonin e mënçurisë së saj.

Në këtë shkrim zoti Myftari bën një batërdi të padëgjuar. Për të përligjur ato që mendon për kolaboracionistët nuk e kursen as Çërçillin apo Britaninë e Madhe. Sipas tij, këtyre u interesonte të digjej e gjithë Evropa. Mendoj se ky arsyetim është shumë naiv e semplist. Nuk përjashtohet ajo që aleatët kundër boshtit nazist në Luftën e Dytë Botërore edhe pse qenë aleatë kishin interesat e strategjitë e tyre jo kurdoherë të nxjerra në shesh. Por strategjia kryesore qe lufta kundër kuçedrës hitleriane që rrezikonte të shkatërronte botën mbarë.

Komunizmi ishte gjithashtu një e keqe e madhe që pllakosi botën më së shumti pas luftës, por mos vallë duhen përligjur Frankoja, Salazari, Pinoçeti, juntat ushtarake sepse qenë antikomunistë? Mos duhen përligjur bëmat e tyre të pashëmbullta gjakatare? Mos duhen përligjur luftrat në Indokinë qoftë kur protagoniste ishte një kampione e demokracisë si SHBA, sepse qenë kundër përhapjes së rrezikut komunist? Bota demokratike sot nuk është e këtij mendimi. Dhe kur them bota demokratike, nuk nënkuptoj qarqe të caktuara brenda apo jashtë qeverive që janë të interesuara që bota të ketë kurdoherë konflikt e luftra, por ato mendje të kthjellta që kumbojnë me thjeshtësi e solemnitet në auditoret e Harvardit, Berklit, Oksfordit, Parisit e Berlinit dhe në mediat e përparuara anembanë botës.

Vetë historia shqiptare ka mjaft gjëra që duhen studiuar e sqaruar por jo nën frymën pasionante të politikës së kohës. Ato duhen qartësuar nga njerëz kompetentë dhe jo nga ata që bëjnë të gjithë historinë e botës me artikuj gazetash e as nga ata që hamendësimet e veta nuk i bazojnë kund. Në dijen njerëzore është i njohur eklektizmi si praktikë e zgjedhjes së doktrinave nga sisteme të ndryshme të mendimit pa përshtatur të tërë sistemin mëmë për secilën doktrinë. Këtë praktikë zoti Myftari e trajton paprerë e me shumë sukses në mjaft shkrime të tij. Ai ka borxh të thotë origjinën prej çifuti të aksh personazhi të sotëm të politkës pa na dhënë asgjë të saktë e konkrete të burimeve të tij. Ai na e sjell presidentin e Iranit, zotin Ahmedinexhad në Shqipëri (që edhe mund të ketë qenë, nuk e kundërshtoj) i cili na i dhuron këtij vendi edhe një pjellë njerëzore që zoti Myftari na e shquakërka pas kaq vitesh në krye të një OJQ-je. Hajde katund, hajde!

Në fund të shkrimit në fjalë, zoti Myftari i turret gazetarit Blendi Fevziu dhe i thotë se ç’mund të presësh prej tij si një ish tifoz i Dinamos (skuadra e ministrisë së brendëshme të Enver Hoxhës) që ju kundërvu “demagogut” Kristo Frashëri në emisionin e tij dhe të mos e linte të livadhiste lirisht. E para ta lidhësh qëndrimin e zotit Fevziu prej faktin që paska qenë tifoz i Dinamos me dyshimin se i qan zemra për kohën e Enverit dhe dashka të lejojë shtrëmbërimin e historisë, është njëlloj si të thuash se ai që ha kumbulla të kuqe, është me prirje komuniste. E dyta, qëndri i i zotit Fevziu është ai i një gazetari jo i atij që i di të gjitha. Pse çfar pret zoti Myftari? Mos pret që intervistuesi të ftojë të intervistuar dhe t’u rrëfejë atyre atë që duhet të thonë? Kjo është sa naive dhe qesharake. Sado i bukur e i gjetur qoftë, mendimi eklektik asnjëherë nuk të shpie larg. Ai është si iluzionet optike në shkretëtirë. Ti turresh pas tij të gjesh oazin e premtuar por gjen vetëm rërë.

(Botuar në gazetën Sot, 19 tetor 2007)

Dosjet dhe gjykimi mbi të shkuarën

2007-10-16T14:15:00.000-07:00

Komplikimet e çështjes së hapjes apo moshapjes së dosjeve të bashkëpunëtorëve të sigurimit të shtetit, shtyrjet e saj pas kalendave greke, hallakatjet e teorizimet se si dhe për kë duhet të hapen ato, kujet e hamendësimet që është e kot të hapen se ato nuk janë më ato që duhet të qenë e të tjera e të tjera, janë një korr zëçjerrë që shoqëron shpesh tensionet e politikës këto 16 vitet e shkuara të tranzicionit shqiptar. Ato janë amplifikuar apo vënë në surdinë sipas interesit politik të njërit krah apo tjetrit.

Padyshim që dosjet duhet të hapen dhe të hapen sa më shpejt nën mbikqyrjen e një komisioni të rreptë jopartizan. Shqipëria është i vetmi vend i dalë nga shpellat komuniste që nuk e ka bërë këtë deri sot. Dosjet duhet të hapen të tëra, jo pjesë pjesë. Teoritë se po u bë kjo do plasë grindja e lufta në mbarë vendin, janë naive e qesharake.

Komplikimi më i madh për dosjet ka ardhur nga harresa historike që është kaq karakteristike për ne shqiptarët si edhe nga mungesa e një gjykimi të shëndoshë dhe e vlerësimit me kute të ndryshme të pjesëve të të njëjtit objekt apo dukuri. Le të sqarohemi më hollësisht. Bashkëpunëtorët e sigurimit të shtetit janë njerëz që qoftë të detyruar apo vullnetarë, kanë dëmtuar e u kanë rënduar jetën të tjerë njerëzve nën diktaturën komuniste. Edhe në qoftë se nuk kanë dëmtuar njeri, ata mbeten njerëz me njolla morale dhe të tillë nuk duhet të kenë vend në politikën e një vendi dhe në administratën e lartë të shtetit apo parlamentin e tij. E dimë që shumë nga ta qenë të detyruar ta hidhnin atë të shkretë firmë, por gjithsesi, edhe për mosha ende të reja, ajo tregon karakter të dobët e burracakëri. Dhe për këtë, me hapjen e dosjeve atyre nuk është se u pritet koka apo kalben në burgje. Jo, është një e vërtetë që duhet vënë në vend dhe që do të thotë se me atë njollë turpi mbi vete, këta individë nuk mund të dalin në krye të opinionit publik nëpërmjet politikës. Kaq.

Tani le ta shohim nga një prizëm tjetër. Mos vallë më pak dëme se një bashkëpunëtor i thjeshtë i sigurimit të shtetit ka bërë vetë punonjësi i sigurimit të shtetit, hetuesi, gjykatësi, drejtori i drejtorisë, zëvendësministri, ministri, deputeti, sekretari i partisë? E pra le ta themi hapur: ka patur deri anëtarë të thjeshtë të partisë së punës, që pa qenë nevoja të ishin bashkëpunëtorë të sigurimit të shtetit, kanë bërë më shumë dëme dhe kanë rënduar më shumë jetë njerëzish se sa dhjetra ish bashkëpunëtorë që kërkojmë t’u hapen dosjet sot. Mos flasim pastaj për kategoritë e tjera përmbi ta. Nuk dua të them me këtë se të gjithë komunistët ishin të liq e të pandershëm, por ama një gjë duhet ta pranojmë se brez pas brezi, qenë ata që ushqyen e mbajtën gjallë diktaturën. Mos vallë nuk dihet se Enver Hoxha përdorte një tjetër rrjet nga ai i sigurimit të shtetit për të mbajtur nën kontroll të gjithë piramidën e tij djallëzore? E pra, ku i kanë dosjet këta bashkëpunëtorët e rrjetit të tij me të cilët ai zbulonte komplotet e hatashme të borgjezo-revizionistëve? Nuk paskan vallë përgjegjësi ata kuadro që partia enveriste i ngrinte nëpër funksione? A nuk qenë vallë ata ustallarët e vegjël apo të mëdhej që i shtonin jetën hidrës komuniste?

Dhe dihet që komunist bëheshe jo me detyrim, si një pjesë e bashkëpunëtorëve të sigurimit, por me lutje, me kërkesë, bile me miqësi nganjë herë e duke pësuar edhe mundimin e një pune më të rëndë në stazhe për intelektualët. Por të qënët komunist u përtyp fare lehtë në Shqipëri në kalimin në demokraci. Më të zellshmit flakën apo dogjën tesrat me brohorima dhe u turrën me ngut udhës së politikës së demokracisë. Duke qenë një dukuri me përmasa pak a shumë të mëdha, asnjëherë nuk u gjykua se një ish anëtar i partisë komuniste ka një minus të madh në biografinë e vet dhe duhet të paktën t’i kërkojë një ndjesë të thjeshtë të tjerëve që nuk kanë dashur të qenë të atillë. Dhe kurrë nuk u bë dallimi i atij që ka qenë me tesër partia nga ai që nuk e ka patur atë. Ka sot vallë statistika se kush ka qenë anëtar partie e kush jo? Njerëzit lëvizin nga njeri vend në tjetrin, miq të tjerë, komshij të tjerë. Ç’dimë ne për të kaluarën tonë? Asgjë. Gjithëshka e mbulon zhurma krrakërritëse e medias së shkruar, të parë e të thashethënë nëpër tryeza kafesh, trotuare, rrugë, shtëpi rreth skupeve të përditëshme.

Në SHBA edhe sot, kur aplikon për shtetësinë amerikane ka një pyetje ku thuhet: ke qënë apo jo anëtar i ndonjë partie fashiste apo komuniste? Do të ishte interesante të bëhej një sondazh me përgjigjet e shqiptarëve në të. Por kjo është një tjetër subjekt. E rëndësishme është që në këto 16 vjet që jetojmë së bashku në tranzicionin demokratik, ka ndodhur të jemi në një kafe, në një lokal, në një pallat, në një punë, në një lagje, në një qytet etj. me një ish sigurims, ish hetues, ish komunist 24 karatësh që të bënte gjëmën e të nxinte jetën në kohën e tij, që të mos flasim për lloj lloj nomeklaturash komuniste që kanë guximin e shkruajnë në shtyp apo dalin në TV e radio dhe çajnë dërrasa me arsyetime demagoge erëmyk. Dhe asgjë nga to nuk na bën përshtypje. Emo, të kaluara, themi e shkojmë tutje.

Kjo është ajo harresë e pafalëshme historike e shqiptarit. Eshtë e njëjta harresë që e bën atë të votojë për ty edhe kur bën një katrahurë të përgjakëshme popullore, edhe kur nuk i jep dritat e ujin e premtuar, edhe kur e gënjen e mashtron dhe ai e kupton që po e gënjen e mashtron. Duhet një tjetër kulturë qytetare, një tjetër vizion e mënçuri për t’ja dalë mbanë këtij qerthulli ku përplaset gjykimi i mendjes me dobësinë e zemrës njerëzore. Nuk është fjala për një rishkrim të historisë po për një rigjykim të saj. Po u gjykua drejt pastaj ajo nuk shkruhet dot më shtrëmbër. Por a na jep vallë shteti i sotëm aq akses sa duhet ndaj së kaluarës? A është kaq e lehtë e kaq e kollajshme sa ç’është në vendet e tjera të botës së qytetëruar, për të parë një arkivë, për të gjetur një dokument tëndin kur ke qenë student a mësues, a punëtor ferme apo shofer autobuzi dhe kur dikush ka shpifur e ka shkruar një letër për ty? A është vallë e lehtë të gjesh dokumente të komiteteve të partisë ku janë proses-verbalet e mbledhjeve famëkeqe ku gjykoheshin mijra njerëz të tjerë që s’qenë aty? Të gjitha vallë janë djegur e shkatërruar? Nuk e besoj. Shumë mbahen ende të fshehura e përdoren për përfitime imediate politike.

E kaluara duhet matur e arsyetuar me të njëjtin kut. Dhe njerëzit e bëmat e tyre duhen parë me të mirat e të këqiat e tyre, ashtu siç janë të gjitha bëmat e njerëzve e vetë njerëzit. Le të heqim dorë nga prirja prej çilimiu se më interesantja dhe ajo që na bën më shumë dëm, është ajo që na fshihet. Nuk është ashtu. Ne i kemi të hapura fare ato që na kanë lënduar më shumë. Jetojnë me ne dhe zënë kryet e opinionit politik shqiptar. Apo lulëzojnë nëpër afera e biznese me shifra marramendëse. (Fundja mirë bëjnë, por ama të dihen ç’kanë qenë!). Le të hapen apo të mbyllen njëmijë herë dosjet. E kaluara është me ne, në të njëjtën tryezë apo shtëpi apo rrugë. E heqim osh si një të vdekur që s’dimë ku ta kallim. Kështu do ta mbajmë mbi shpinë deri sa ta gjykojmë atë një herë e mirë ashtu siç duhet. Përndryshe ajo nuk do të na lërë të ndërtojmë të ardhmen.

(Botuar në Tema, 23 tetor 2007 dhe Sot, 23 tetor 2006)

Fjalë për Sagitën

2007-07-19T14:45:00.000-07:00

Shpesh herë kur mendoj e shkruaj për hallet e problemet e vendit tim të lindjes e mendoj se kur do të jetë ai një ditë pa këto halle e probleme, më shkon mendja te Sagita e brezi i saj dhe them se është ajo me shokë e shoqe që do ta bëjnë më të mirë një ditë jetën në Shqipëri.

Unë nuk e njoh Sagitën. Apo më mirë, e njoh vetëm virtualisht. Flasim ndonjëherë me e-maila e këmbejmë mendime për gjërat. Kam parë vetëm fotografitë e saj në internet, me buzëqeshjen e saj të mençur e të matur. Në Berkli, ku unë jetoj tani, ka ende mjaft që e njohin atë. Ajo ka studjuar këtu, në Universitetin e Berklit pak vite më parë në degën e ekonomiks dhe me natyrën e saj të dashur e të çiltër bëri plot miq, shokë e shoqe me të cilët nuk harrohet kurrë.

Në vitin 1999 kur nga grup shtetasish amerikanë të interesuar dhe mjaft të motivuar, së bashku me një grup studentësh nga rajoni i Ballkanit që studjonin në Shtetet e Bashkuara, krijuan Lidhjen Rinore të Ballkanit (BYL), Sagita bashkë me Erionin e Kujtesën qenë bërthama e këtij projekti. Në numrin e 29 tetorit 2001 të "Rregjistrit të Kongresit", anëtari i Kongresit të SHBA, Tom Lantosh, anëtar i Komitetit për Marrëdhëniet Ndërkombëtare në Kongres, përgëzoi Institutin e Drejtuesve të Lidhjes së të Rinjve (YLLI) 2001 të zhvilluar në Kosovë, duke përmendur aftësitë dhe arritjet e jashtëzakonshme të udhëheqësve të këtij projekti rinor.

Që atëherë, BYL u është përgjigjur nevojave të fëmijëve dhe të të rinjve në rajonin e Ballkanit të shkatërruar nga lufta nëpërmjet ekipeve të shërimit prej traumave, iniciativave artistike ndër-etnike e kampeve për drejtuësit e rinj dhe gëzon një reputacion të respektueshëm e me përvojë të qëndrueshme në çështjet e të rinjve në rajon. Në veprimtaritë e zhvilluara vite me rradhë në Tiranë, Kosovë e mbarë Ballkanin, Sagita Muço u shqua për punën e saj të devotshme e me pasion.

Edhe kur mbaroi studimet dhe me reputacionin e universitetit të kryer mund të punësohej fare lehtë në SHBA, Sagita rendi drejt Shqipërisë. Punoi atje e gjallë dhe e palodhur si një nga aktivistet e para të lëvizjes MJAFT. I ra anembanë vendit dhe organizoi bashkë me shokët e shoqet e saj mjaft veprimtari që synonin bërjen aktive të të rinjve në problemet sociale, ngritjen dhe trainimin e drejtuesve të rinj qytetarë dhe ndërgjegjësimin e publikut për të ngritur zërin për probleme e halle të ndryshme që politika në vend t’i zgjidhte i zvarriste e i komplikonte.

Sagita studjon tani për mastër të mardhënieve ndërkombëtare në shkollën Kenedi të Universitetit të Harvardit në SHBA. Dëshira e saj është të udhëtojë e të shohë vende e njerëz dhe të marrë pjesë në zgjidhjen e halleve e problemeve të tyre. Tani së fundmi, ajo më shkruante se është me një internship në Afrikë. Me kompletimin e masterit, ajo ka në edukimin e saj atë që rrallëkush e ka, çiftin e dy universiteteve nga më të mirët në botë.

A bën pjesë Sagita në dukurinë e “rrjedhjes së trurit”? I ka ikur ajo vallë Shqipërisë? Nuk e besoj. Ajo u shkollua jashtë vendit në shkollat më të mira të botës dhe kontributin e saj e solli edhe në vendin e vet e do ta sjellë me siguri edhe në të ardhmen. Vajzat e djemtë si Sagita Muço, janë njerëzit e rinj të Shqipërisë së re. Konceptet e tyre të patriotizmit nuk kanë të bëjnë shumë me kufijtë shtetërorë. Ata janë qytetarë të Shqipërisë sa ç’janë të botës mbarë. Janë bartës e mbarështrues të kulturave e dijeve që transformojnë për mirë opinionet e shoqëritë. Shpesh herë ndodh që ata mërziten nga që u duket se u shkon dëm ajo që bëjnë, pasi vendi i tyre hiqet osh e zvarrë në bisht të proceseve të përparimit, se ka përsëri shumë fjalë e pak punë, se ka korrupsion e demagogji, egoizëm e mungesë profesionalizmi, politizim të paskajshëm e përfitime nga politika. Por kjo mërzitje është vetëm një çast apo pak çaste. Ata e dinë që lufta për kulturën e re që sjellin nuk është e lehtë. Dhe i futen përsëri asaj. Sepse dinë më kryesoren: që ata do të fitojnë.

(Botuar në gazetën Albania, 28 korrik 2007)

A është turp të jesh ateist?

2007-07-19T06:02:00.000-07:00

Diskutimi lidhur me përkatësitë fetare të shqiptarëve është i zhurmshëm e i kokolepsur. Ka që thonë se shqiptarët janë popull me aq e kaq përqindje muslimane, katolike e ortodokse. Ka që thonë se feja e parë e shqiptarëve ka qenë feja e Krishtit, ka që thonë që shqiptarët thellë në histori kanë qenë politeistë. Ka që thonë se shqiptarët e sotëm duhet të kthehen në fenë paramuslimane, pra atë të krishterë se kështu na do më mirë bota. Të tjerë këmbëngulin se feja islame, sado mbishtresë më e re, është baza fetare e këtij vendi. Dhe ka që me të drejtë theksojnë tolerancën fetare të shqiptarit si një tipar karakteristik.

Megjithatë, rrallëkush flet për ateizmin. Dikujt i duket se është më mirë të struket në origjinën e vet fetare familjare se sa të thotë se është ateist apo nuk beson në zot. Pra, a është turp të mos besosh në zot?

Komunizmi shqiptar u bë precedenti famëkeq në botë që prishi tempujt fetarë dhe e ndaloi me ligj e kushtetutë fenë. Një ideologji mashtruese e gënjeshtare si ajo komuniste-enveriste nuk mund të duronte që njerëzit të kishin fenë për ngushëllim e prehje. Në të gjithë botën komuniste, feja u denigrua e roli i saj u minimizua, por edhe në vendet ku sunduan kasapë të vërtetë komunistë, ajo nuk u ndalua me ligj, priftërinjtë, hoxhallarët e baballarët nuk u vranë e besimtarët nuk u futën në burgje se i faleshin zotit, ashtu siç ndodhi në Shqipëri.

Me rrëzimin e komunizmit, feja pati një gjallërim të natyrshëm. Të tre degët kryesore të saj, ato islamike, katolike e ortodokse vërshuan në garë me njera tjetrën të mbushin vakumin komunist. Nuanca të tjera fesh të papara në Shqipëri rendën gjithashtu me misionarët e tyre. U ndërtuan tempuj fetarë edhe atje ku më parë nuk kishte të tillë. Fetë hynë në domenet e njëra tjetrës duke ndërtuar për shembull kisha atje ku më parë kishte vetëm xhami e teqe apo xhami e teqe atje ku më parë kishte vetëm kisha. Të dalë nga kthetrat mundonjëse të diktaturës komuniste, shqiptarët u hodhën, në krye me devocion e dëshirë në prehërin e feve. Më pas ishte politika ajo që kapërtheu e pushtoi shpirtin shqiptar dhe zuri kryet e oxhakut në vatrat shqiptare.

Vetëm kur ndizen debatet se kujt bote fetare i takojmë ne shqiptarët, atëhere flakërojnë gjakrat e luftës, ngrihen e ulen njëra fe apo tjetra, njëra quhet reaksionare e tjetra e përparuar, rrëmohet nëpër origjina, sulmohen dinjitarët fetarë të njërës palë apo tjetrës e të tjera e të tjera.

Pa lënë mënjanë rolin e madh që ka patur feja në zbutjen e disiplinimin e shpirtrave njerëzorë, nuk duhen harruar gjithashtu periudhat e saj të errta e reaksionare. Ashtu si ideologjia komuniste që në zanafillat e veta ishte idealiste e humane sepse kërkonte mbrojtjen e të drejtave të të shtypurve në botë por që më pas u mishërua e transformua në ideologji të egra vrastare e luftë për zotërim e pushtet, ashtu dhe fetë në periudha të ndryshme devijuan mjaft nga predikimi e mësimet e pretenduesve si të dërguar prej zotit. A nuk thoshte vallë Krishti se po të ra dikush në njërën faqe duhet t’i kthesh tjetrën dhe se pasuria e tepërt e prish dhe e rrënon shpirtin e njeriut? Mos vallë Muhameti predikonte që idhtarët e tij të hedhin në erë njerëz paqësorë e të pafajshëm nëpër metropolet e botës apo kudo gjetkë?

Gjithsesi feja ka ekzistuar e do të ekzistojë si një alternativë kulture e sistemi perceptimi të botës nga qëniet njerëzore. Por megjithatë, feja nuk përfaqëson kulmin e kulturës e të forcës së mendjes që njerëzimi ka arritur në udhën e tij të gjatë e të vështirë në këtë planet ku nga kafsha prehistorike u shndrrua në këtë Homo Sapiens që është sot. Me predikatet e saj të gatëshme e standarde dhe besimin në botën tjetër, feja përvetësohet kollaj e është lehtësisht e pranueshme nga mendje që s’e vrasin mendjen e i lodh arsyetimi i thellë njerëzor. Të besosh në fe nuk ka nevojë të jesh bartës i kulturës së thellë njerëzore e përçues i inteligjencës më supreme të planetit, asaj të njeriut. Nuk ka nevojë pra të mrekullohesh nga Dante e Shekspiri, nga Rafaeli e Pikaso, nga Khajami e Abu Nuvasi, nga Njutoni e Ajnshtajni, nga Ibn Sina e Al-Kvarizmi.

Të ngatërruar me martesa mikste, në të gjitha kombinacionet e mundëshme të feve katolike, ortodokse, islamike e bektashiane dhe me një përbërje të konsiderueshme ateiste, ç’duhet të jenë sot shqiptarët? Dihet që feja është çështje personale. Nuk është turp të besosh në atë apo këtë zot dhe të pretendosh se ky zot është i vetmi, por ama nuk është as turp të përpiqesh ta spjegosh botën me armën më të përsosur që natyra i dha një qënieje të gjallë, logjikën njerëzore e cila u përsos e u përfeksionua edhe më gjatë historisë së njeriut mbi dhe. Ateizmi nuk është pjellë e komunizmit. Komunistët besonin në një zot më barbar e absurd se sa ai që predikonte Krishti e Muhameti. Ata e përkrahnin ateizmin si aleat vetëm për të luftuar fenë. Por le të guxonte një ateist i asaj kohe të thoshte se nuk besonte në Marks apo Enver dhe të shihte se ç’e gjente. Njerëzit e mëdhej të feve të sotme në botë, një nga të cilët ishte padyshim Papa Gjon Pali II janë përpjekur të theksojnë e lartësojnë anët humane të fesë e të hedhin ura midis besimeve fetare e vetë fesë me shkencën.

Në një botë të lirë e demokratike nuk është pra as turp as marre të jesh atesit apo të mos besosh në zot. Turp e marre është të mos respektosh besimin apo botkuptimin e tjetrit dhe të zëvëndësosh debatin logjik me mjete të dhunëshme e deklarata lufte. Ndaj shqiptarët që ndjehen për ateistë nuk ka pse të druhen nga deklarimi se janë të tillë. Dhe të tillë janë padyshim gjysma e shqiptarëve. A nuk është vallë krenare të besosh në forcën e artit e shkencës, të besosh ata artistë e mjeshtra të shpirtrave njerëzorë, ata filosofë e savantë, ata shkencëtarë e shpikësa që kanë dhënë tablo e spjegime e analiza të vërteta të botës së madhe të njeriut dhe të botës së stërmadhe që rrethon atë.

Thonë se kur Napoleon Bonaparti atë kohë perandor, pranoi në audiencë Pierr-Simon Laplasin i cili dikur e kishte marrë në provim matematike perandorin e ardhëshëm në shkollën e artilerisë, matematicieni i shquar i dhuroi atij librin e tij të fundit “Mekanika qiellore”. Napoleoni që kishte dëgjuar për librin i tha atij: “Zoti Laplas, thonë se ju keni shkruar tërë këtë libër të madh mbi sistemin e gjithësisë dhe nuk keni përdorur gjëkundi emrin e Krijuesit të tij.” Dhe Laplasi ju përgjegj: “ Nuk kam patur nevojë për atë hipotezë, madhëri.” A nuk është kjo përgjigje një e tillë që të bëjë krenar cilindo qënie njerëzore që e vë në punë sadopak mjetin e tij të mrekullueshëm të mendjes?

(Botuar në Gazeta Sot, 24 korrik 2007)

Personaliteti i papersonalitet i politikanëve shqiptarë

2007-07-04T11:00:00.000-07:00

Në këtë shkrim më shtyu fushata e fazës së parë për president në SHBA. Rreth njëzet kandidatë, demokratë, republikanë apo të pavarur zhvillojnë këto muaj fazën e parë të garës për president që shpie në përcaktimin e një kandidati të vetëm nga secila parti. Gara është e hapur, transparente: dihet se sa fonde ka mbledhur Klinton e Obama apo sa Xhuliani e Mekkejn. Vënë në optikën dhe analizën e kujdesëshme të publikut e medias, ata janë të detyruar të shfaqin të gjithë përmbajtjen e tyre prej njeriu e shtetari. Në debatet televizive, shkrimet e tyre apo të stafit të tyre, në takimet me publikun e gjerë kudo që nga kishat e gjer tek universitetet e fermat anembanë vendit-kontinent, del açik personaliteti i tyre, merren vesh të gjitha pikpamjet që ata kanë që nga familja e deri tek arti i drejtimit të shtetit.

Kushdo mund t’i pyesë ata se ç’mendojnë për fenë, besojnë apo jo në zot, kujt feje i përkasin, ç’mendojnë për të drejtat e njeriut, për homoseksualizmin, rolin e grave në shoqëri, arsimin, shëndetësinë, pensionet, politikën e jashtme, organizimin e gjërave konkrete, si do ta bëjnë këtë apo atë tjetrën. Ndjekësi i zakonshëm i politikës mund të marrë vesh lehtë se kë kanë ata model të tyre nga paraardhësit, a lexojnë letërsi dhe cilin kanë autor të dashur, cili është sporti që kanë qejf e muzika që i relakson. Ata mund të dinë për familjet e tyre me të cilat ata dalin shpesh në takimet me publikun. Që të mos e zfjasim, u bëhet pra një tomografi e hollësishme e asaj që përmbajnë në bagazhin e tyre etik, kulturor, intelektual si edhe në rrafshin praktik të drejtimit të ekonomisë, politkës, çështjeve shtetërore.

Po kjo nuk ndodh kurrsesi me politikanët shqiptarë. Ata hyjnë e dalin në politikë si ca somnabul që s’merret vesh se ç’kanë në skutat e mendjes së tyre. Ajo që publiku shqiptar di për ta janë thashethemet e shumta. Dihen më së miri ato që ata kanë në bark: mish, peshk, karkaleca deti, verë të mirë, raki të veçantë, xhin, uiski e konjak francez, dihet ku i kalojnë darkat e drekat, batutat që kanë thënë nëpër resorte e kazino, ndonjë shaka me bodigardë, shofera e sekretare, dihet si janë shprehur për njerin apo për tjetrin, bizneset e lidhjet me bizneset që kanë, por nuk dihen kurrsesi se nga kanë ardhur në këtë fushë ku kanë marrë kordhën e kanë dalë të bëjnë emër, me ç’mendje kanë ardhur e çfar synojnë veç atyre të mirave që u sjell pushteti.

Çdo fushatë zgjedhjesh në Shqipëri kalon si një tajfun shpartallues plot zhurmë, rrëmujë e batërdi dhe me gjithë policët ndërkombëtarë të trafikut që këshillojnë politikanët-shoferë të vënë rripin e sigurisë, të respektojnë këmbësorët e shenjat e trafikut, të mos ngasin makinat mbi shpejtësinë e lejuar apo të dehur dhe që ndonjëherë u vënë edhe gjoba për këto, shoferët-politikanë që zënë për ditë e për natë ekranet e televizioneve, hapësirat e radiove a të gazetave dhe kakofoninë e restauraneve apo kafeve, nuk duan t’ja dinë fare. Populli voton për ta dhe nuk e di si e ke mendjen njeri e tjetri. Por e di mirë ama se i cilës parti është njeri apo tjetri. Ky i gjori popull u mësua pesëdhjetë vjet me një parti dhe s’ka zot t’ja shkulë nga mendja se në një shoqëri të lirë e demokratike partitë janë grupime shoqërore pikpamjesh madhore për drejtimin e shtetit e shoqërisë, për këtë apo atë kurs zhvillimi dhe nuk të gjejnë punë apo shtëpi. Po a ka faj populli kur vetë mendësia e partive në Shqipëri është ajo e partimadhes famëkeqe të Hoxhës? Hiquni emrat në krye programeve të tyre dhe do t’i ngatërrojnë vetë kryetarët e tyre se kush është i njerit e kush i tjetrit. Aman, a më thotë kush se ku dallohet ta zëmë partia e Gjinushit nga ajo e Milos? Amerikanët kanë një fjalë të bukur për këtë: Bullshit!

E pra, duhet hequr dorë nga partitë dhe të përpiqemi të njohim më shumë e të vlerësojmë kur është për të vlerësuar, individin. Por si ta njohim këtë individ kur ai vetë shpesh herë i përvidhet njohjes? Vini re se si shpesh herë politikanët shqiptarë flasin me fraza të përgjithëshme, përmendin terma si mirëqënie, rritje ekonomike, të ardhura për frymë, mjekësi, arsim, ujë, drita por pa u futur në hollësira. Të gjithë përpiqen të fshehin të kaluarën dhe kurrë nuk e shfaqin atë hapur e të pandryshuar e zbukuruar. Një ish ministër kulture 40 vjeç kishte tre diploma universitetesh dhe disa specializime. Në CV-të e shpallura të politikanëve vihen vetëm gjërat e bukura dhe kurrë një fjalë për ato që atyre s’do t’u vinte mirë t’ua dinin të tjerët. Kjo sepse ata nuk mbështeten në personalitetin e tyre që në përgjithësi është as mish as peshk, por në një mit të madh që një publik mitoman e ha me qejf gjithashtu të madh. Ky personalitet mbështetet te partia, thashethemet, muhabetet e kafeneve. Ai nuk ka të bëjë fare me analizën e hollësishme të ideve, pikpamjeve që do të përbënin boshtin e çdo politikani.

Cila është arsyeja që Barak Obamës, nuk i vjen turp e bezdi të thotë se gjyshi i tij ishte shërbëtor në familjet angleze në Kenia dhe i ati i tij kulloste atje dhitë? Atij nuk i vjen turp e droje sepse ai ka një personalitet të tillë që e bëri atë një nga senatorët më popullorë në SHBA, një nga kandidatët kryesorë demokratë për president dhe një figurë politike që pavarësisht nga gara presidenciale frymëzon miliona njerëz me fjalët dhe idetë e tij. Bindesh për këtë mjafton të shohësh uebsajtin e tij në internet, ku çdo gjë është e pastër, e qartë, transparente.

E kundërta ndodh me politikantë tanë. Bëhen lista e propozime plot me lloj lloj emrash të cilat shqiptarët i njohin vetëm nga ca fjalë apo bëma standarde e që përcillen të transformuara vesh më vesh e gojë më gojë. Dhe mund të gdhihesh papritur me një president, ta zëmë, një Omar, apo Godo, apo Xhuf, apo Laço apo ku e di unë kush tjetër dhe të mos dish për ta asgjë të rëndësishme. Ndërkohë që jo vetëm atyre por të gjithëve ç’janë në politikë duhet t’u ishte bërë me kohë një tomografi e thellë dhe t’u kërkohej të shpreheshin, për të shkuarën, për historinë, për diktaturën, për Enver Hoxhën, për firmat piramidale, larjet e parave, emigracionin, ndërtimet pa leje, skafet e Vlorës, Azem Hajdarin, kishat, xhamitë e teqetë, organizimin e vogël të pushtetit, privatizimin e pronave shtetërore e shërbimeve, qëndrimin ndaj ish të burgosurve, ushtrinë, pensionistët, shkollat, spitalet, zhvillimin e bujqësisë e turizmit, teatrin, letërsinë dhe mediat, politikën me fqinjët, organizmin e madh të shtetit dhe politikën e jashtme.

Asnjëherë këto nuk bëhen të qarta edhe në ato të pakta organizime të medias, ballafaqime apo intervista në TV kryer nga mediatorët ustallarë të medias shqiptare si Fevziu apo Xhunga. Këto ndodhi fokusohen shpesh herë në ngjarjen më të fundit të ditës, në ngërçin e fundit politik të vendit, biseda shpesh acarohet dhe po të jenë dy apo tre të intervistuar, nuk mbaron kurrë pa sherr e pa fytyrën e shqetësuar deri në ekstrem të mediatorit. Të vetmet gjëra që partitë dinë të organizojnë mirë janë mitingjet. Për këto, po, i çahet zemra popullit të shkretë se i kujton ato parakalimet zulmëmadhe të atij kllounit diktator që tundte kapelen në tribunë.

Dhe në mitingje dihet se ato që thuhen janë ca gjëra të përgjithëshme e entuziaste dhe ca sharje denigruese për kundërshtarët. Me mitingje nuk zbulohet personaliteti e dijet e vërteta shtetare të politikanit. As me pesë postera me fytyra fotogjenike. Ata vetë nuk duan që t’u dihen pikpamjet e opinionet. Sepse trëmben se mos zëmërojnë njërin apo tjetrin grupim të publikut. Po të ishte kështu, Abraham Linkolni nuk do t’ja kishte dalë kurrë me dhënien fund të skllavopronarisë në shtetet e jugut të Amerikës.

Një politikan mbahet mend nga integriteti e personaliteti i tij. Mund të mos jesh dakord me të, mund të mos të pëlqejnë ato që thotë apo bën, mund të përpiqesh që ta rrëzosh nga pushteti me votën tënde të lirë, por integriteti e personaliteti në një shoqëri demokratike meriton kurdoherë respekt. Po nga cili integritet e personalitet t’i kapësh këta politikanët shqiptarë? Shumica e tyre janë VIP-a e personalitete pa personalitet. Ata ç’thonë sot e mohojnë nesër, ndonjëherë janë të heshtur si peshku e shpesh janë papagallë të njëshit të partisë, kurse vetë njëshat janë konfuzë e ambiguitivë të pashoq. Që të mos përmendim pastaj aferat korruptive ku bëjnë pjesë e pazaret e allishverishet ku përzjehen sepse kjo do të ishte tjetër histori.

Ja pse ata hyjnë e dalin si anonimë nga jeta politike pa lënë pas as emër e as trashëgimi të qëndrueshme e të vyer mbi të cilën do të ngriheshin brezat e politikanëve më të rinj. Dhe populli rri e vështron.

(botuar në gazetën Sot, 7 korrik 2007, gazetën Shqip, 9 korrik 2007)

Afshet e ofshet patriotike

2007-03-25T08:08:00.000-07:00

Menjëherë pas videos së këngës së ushtarëve lapangjozë grekë vërshoi reagimi patriotik shqiptar, me nota groteske e të papërmbajtëshme. Ca thanë të mbyllen bankat greke në Shqipëri si edhe të gjitha bizneset greke, ca të tjerë të priten marrëdhëniet diplomatike, të tjerë akoma, të shporret Janullatosi. Në shumë shoqata e forume në internet u formuluan me ngut nota proteste e deklarata. Shpirti shqiptar u fye, u nëpërkëmb, zorrët e shqiptarit u përfytyruan si lidhëse në këpucët greke. Pati që thurën të frymëzuar raposodi e bejte që ti kujtojnë armikut grek se kush është shqipoja. Hajde more, hajde!

Shumë nga këto të shtyjnë të mendosh: ka punë më të mira për të bërë ky popull apo nuk ka? Pse rri si ai që tregojnë? Ai që kishte hedhur brezin në sheshin e fshatit dhe priste kush të kalonte e ta shkelte e të përfytej me të. Ky patriotizëm atavist i dyfeqeve me gjalmë është ai që do të na shpjerë në Evropë? Eshtë e vërtetë që shqiptari e ka dashur lirinë dhe vendin e tij si shumëkush në botë. Eshte e vërtetë gjithashtu se pozita gjeografike e vendit të tij i ka bërë shpesh herë të rriten orekset shoviniste të fqinjëve. Por historia e shqiptarëve nuk është fare e veçantë siç na mësohej në shkolla, sikur nuk paska vend e popull tjetër në botë që t’i kenë rënë në qafë kaq sa ne shqiptarëve.

Një ide e tillë na u ngulit me pompë e bujë nga propaganda e diktaturës komuniste. Atij sistemi i leverdiste ta ngrinte patriotizmin si virtutin më të shquar të shqiptarit. Që të jepej pas tij e të mos mendonte për të tjerat, për vjedhjet e pronës, mungesën e lirisë së fjalës e të mendimit, burgjet e internimet, rradhët për votim e për ushqim, jetën me komandë dhe izolimin nga bota. Dhe ishte ajo kohë kur Shqipëria u mbush me bunkerë dhe hunjve të vreshtave ju vunë maja metalike që parashutistët armiq të nguleshin në to. Shqiptari patriot u bë një mit i madh. Kënga buçiste : Në njërën dorë kazmën...në tjetrën pushkën, apo : Dhe në gojë të ujkut hedhim valle...Apo poezitë me shqiptarin që shkonte të maste kufijtë nëpër natë me pushkën e gjatë...Apo filmat me vigjilencën e shqiptarëve që mbronin kufijtë e që shpesh harrojmë se në ato kufij janë kapur e vrarë qindra e mijra njerëz që donin të iknin jashtë tyre dhe fare pakë nga ata që donin të hynin brenda tyre. Apo shqiptari i pamposhtur që çante udhën e historisë me pallë në dorë. Hajde përfytyrime, hajde! A kishte më bukur se të mbushej jeta me kësi imagjinatash ?

Vini re se sa ndryshon ky patriotizmi hoxhist nga ai i rilindasve. Patriotizmi i tyre nuk është i egër e luftënxitës, por i butë e i kulturuar. Ata propaganduan e luftuan për t’u treguar botës se edhe shqiptarët janë të aftë të bëjnë shtet e të rrojnë më vete si gjithë bota e qytetëruar. Ata u kujtuan shqiptarëve se janë shqiptarë e jo turq e se kanë një gjuhë që është gjuha shqipe. Por ama vini re Naim Frashërin se sa miqësisht u shtrin dorën grekërve. Në emër të humanizmit e fqinjësisë së mirë. Jo në emër të diktaturave e ideologjive siç mund të kishte bërë Hoxhomadhi ynë po qe se Greqia do të ishte bërë komuniste, kur të na bënte vëllezër e shkuar vëllezërve me grekët, siç na bëri me serbët, rusët e kinezët. Tjetër punë se do të prishej me ta më pas, po qe se do të tradhëtonin marksizmin.

Koha shkon. Historia thur bëmat e saj. Vetëm rapsodët e bejtexhijtë patriotë të afsheve e ofsheve mbeten të njëjtë. Janë po ata që këndonin në sarajet e sulltanit në Stamboll, ata që kanë kënduar për kralët, mbretërit, perandorët. Janë ata që duken në një film të vjetër të Cinecita për pushtimin shqiptar, se si vinë te Jakomoni për ta përshëndetur me veshjet kombëtare e çifteli e lahutë. Janë ata që u ngjirej zëri me: “Enver Hoxha o tungjatjeta...” apo “Fol Enver të lumtë goja...” në festivale, skena, podiume e kështjella. Janë ata që brohoritën “Mbreti vdiq, rroftë mbreti!” kur ra komunizmi. Ata që nxituan të thurin rimat: “O Fatos o legen, prite Salën se po vjen”. Janë ata që tani kanë veshje më moderne, përdorin dhe internetin po prapë nuk e kanë harruar zanatin e rapsodive dhe bejteve trimërore.

Ky palopatriotizëm i është ngjitur si sëmundje e ligë tërë këtij populli. Edhe më të moderuarit, ata që nuk shajnë e fyejnë me fjalë të pista armiqtë e shqiptarëve, kanë prapë nga ky patriotizëm hoxhist. Vini re se si shprehet një lexues (i moderuar) në një letër në gazetën Shekulli : “Shqiptarët, përveç të tjerash, i bashkon edhe besa dhe burrëria e tyre e fortë, unike dhe legjendare. Besa dhe burrëria e shquajnë kombin tonë nga kombet tjera. Ato janë karakteristikat dalluese të karakterit të shqiptarit, nga të cilat ndër shekuj e mijëvjeçarë ka rrezatuar vetëm besnikëri, çiltërsi, atdhedashuri, qëndresë dhe liri.
Deviza e tij luftarake dhe jetësore qe dhe mbeti: Atdheu mbi të gjitha! Prandaj edhe dje, edhe sot, edhe nesër, brohoritja e shqiptarit ishte, është dhe do të jetë: Shqipëria Etnike mbi të gjitha!”

Nuk duam ta analizojmë këtë thënie kallëkrupëse megallomane që i nxjerr shqiptarët jo vetëm me bisht (pra ndryshe nga të tjerët) por edhe me një bri të madh në ballë. Sa dëshpëruese e lodhëse janë këto hingëllimat për besë e burrëri legjendare. Dhe vini re në fund ku del zogu. Shqipëria etnike! Brohoritja për të pra nuk qënka gjë e keqe. Të këqia janë vetëm ato brohoritjet e të tjerëve për pjesë të vendit tonë. Dhe kjo shprehje gjen vend në një nga gazetat më me emër të Shqipërisë, në vitin e Krishtit 2007.

Sigurisht nuk janë vetëm shqiptarët që vuajnë nga ethet nacionaliste. Ka të tjerë plot në Greqi, në Serbi, në Bullgari e në Turqi. Në këtë të fundit bile akoma nuk është hequr ligji që të dënon me burg po fyeve apo cënove frymën turke, turqizmën. Sa do të donin ta futnin këtë ligj edhe në Shqipëri zanatçinjtë e palodhur të pseudopatriotizmit shqiptar. Atëhere le të guxonte të fliste kush kundër virtutit shqiptar të atdhedashurisë.

E gjithë kjo tjerrje e gjatë e dëshpëruese e kësaj teme, ofshet e afshet patriotike, kacafytjet, përbetimet për luftë e ngrënie gurmazesh armike, që barten me emra e mizanskena të tjera edhe në jetën e përditëshme dhe edhe mes vetë shqiptarëve, është një qorrsokak apo një udhë që të çon drejt greminës. Pse të mos i luftojmë armiqtë tanë (në se qënkan të tillë) qoftë dhe ata ushtarët lapërdharë grekë, me kulturë e me njerëzillëk ? Edhe vende më thellë në Azi, sillen më me kulturë se sa ne kur vjen puna në ratse të tilla. U bë i famshëm filmi i Boratit në botë. Po kazakistanasit nuk bënë thirrje për ta linçuar Sasha Baronin siç bëmë ne për atë gazetarin anglez. Ata bile e ftuan aktorin të merrte pjesë në reklamat e turizmit të vendit dhe e falenderuan që e bëri botën të interesohej për vendin e tyre.

Prirjet mbarëbotërore i kanë zhvleftësuar e bërë primitive afshet e ofshet patriotike e nacionaliste. Patriotizëm ka edhe në SHBA por ky është i një lloji tjetër. Eshtë patriotizmi i qytetarit amerikan për vendin e tij, një patriotizëm i lirë, divers i rracave e kombësive të ndryshme që kanë shtetësinë amerikane. Pa mendoni se çdo të bëhej sikur të mos ekzistonte dyshtetësia, pra të ishte siç e kanë ca shtete, që po more një shtetësi, do lësh tjetrën, atë origjinalen. A thua se nuk do ta linin shqipot atë pasaportën me shqiponjën dykrerëshe? Nuk e besoj. Sa të mira e begati do t’i sillte vendit ajo energji që harxhohet së koti nga pseudopatriotët dhe zanatçijtë e luftës permanente për mitin e patriotizmit dhe pamposhtmërisë shqiptare. Sa gjëra e punë lihen pa bërë të magjepsur nga këto pasione donkishoteske që na lënë kurdoherë në fundin e kazanit të përvëluar ballkanik. Këto pasione që shkurtojnë jetën, s’kanë të bëjnë kurrë gjë me kulturën e përparimin, me demokracinë e humanizmin që bota e madhe i ka njohur e është përpjekur të çajë drejt tyre që përpara se ai murgu i lashtë i Anamalit pranë Shkodrës të shkruante: “U Doni Gjoni biri i Bdek Buzukut...”

Mbi mendimin ndryshe

2007-03-22T10:33:00.001-07:00

Duke qenë se politikanët, shtetarët e lartë, udhëheqësit e shteteve e të partive vijnë jo nga ndonjë racë e veçantë qëniesh përveç racës njerëzore, ata kanë po ato sëmundje, huqe, vese kush më pak e kush më shumë, si të gjithë njerëzit. Eksperimentet psikologjike tregojnë se njerëzit janë të prirur ta shpërfillin kritikën. Ata tërhiqen më së shumti nga ata që i admirojnë dhe janë në një mendje me ta dhe në përgjithësi nuk i pëlqejnë ata që i kundërshtojnë, që mendojnë ndryshe dhe që i kritikojnë.

Kur vjen puna te shtetasit e zakonshëm, kjo mbase nuk prish shumë punë. Por është tjetër kur ky problem trajtohet tek udhëheqësit apo shtetarët e lartë. Këta të fundit i zgjedhin vetë ata që punojnë rreth tyre; zgjedhin ndihmësat, këshilltarët, vartësit. Në qoftë se kjo ushtri njerëzish rreth udhëheqësit apo shtetarit të lartë do të përzgjidhet sipas kriterit të mësipërm, pra më i miri është ai që të mban gjithmon ison e s’ta bën fjalën dysh, atëhere këta “Yes Men” bëhen një mur i rrezikshëm që e ndan udhëheqësin nga realiteti dhe bën që në kokën e tij të krijohet një pseudorealitet i gënjeshtërt. Kjo është një dukuri që ndodh shpesh udhëve të kësaj bote. Një proverb danez thotë se njerëzve të fuqishëm dhe grave të bukura nuk u bie ta dëgjojnë kurrë të vërtetën.

Kjo dukuri nxjerr krye edhe në shoqëri të përparuara e me traditë të thellë demokratike. Në SHBA kohët e fundit po diskutohet dëndur për njerëzit që rrethojnë presidentin Bush e që ndikojnë në vendimarrje të rëndësishme të shtetit më të fuqishëm të botës. Dy çështje të fundit të lakuara së tepërmi nga analistët e medias janë dalja nga Shtëpia e Bardhë e informacionit mbi Valeri Plejm, e shoqja e një ish ambasdori të SHBA që ishte kritik ndaj luftës në Irak, gjë që u bë sipas të gjitha gjasave për shpagim dhe pushimi nga puna i një sërë prokurorësh që gjoja nuk kishin pasur rezultatet e duhura, por që në fakt, del se nuk kishin prirje “pro-republikane”. Për çështjen e parë, është në proces gjyqësor një nga ndihmësit kryesorë të nënpresidentit ndërsa për të dytën, po kërkohet dorëheqja e prokurorit të përgjithshëm.

Në vende si Shqipëria, problemi është më traumatik. Politikanët aty nuk vijnë nga familje tradicionale politike apo të mësuara me bollëkun, mirëqënien dhe demokracinë. Ndaj ata transformohen shpejt e në mënyrë të çuditëshme dhe difektet në karakter u zënë fushën mbizotëruese të qënieve të tyre. Ata nxitojnë të bëhen të mëdhej, të ngjiten lart e më lart, të kenë pushtet absolut. Dhe vjen çasti që ata harrojnë pse janë aty ku janë. Na vjen në ndihmë këtu një aforizëm e mençur e poetit polak Vladislav Jirzhi Lec : ”Shpesh herë flamurmbajtësi kujton se është flamur”.

Është vërtet e çuditëshme se si transformohen politikanët shqiptarë. Kush i ka njohur jo shumë, po pakë vite më parë, kur kanë qenë të thjeshtë, të zakonshëm, habitet me ta. Ata fryhen si kaposhë, nuk i zë vendi vend, bejnë sikur të dëgjojnë, po nuk e kanë mendjen fare te ato që thua ti (kur nuk u intereson). Mbajnë kurdoherë përqark një tufë me lajkaxhinj e sahanlëpirës edhe pse e dinë se këta janë të tillë dhe ato që i thonë nuk janë të vërteta. Por qënia njerëzore qënkësh ndërtuar kësisoj. Psikologu danez, Roos Vonk, në një seri eksperimentesh ka gjetur se njerëzit janë të prirur ta besojnë lajkën që u drejtohet atyre edhe pse e njohin atë si mashtruese kur i drejtohet një të treti. Kjo, thotë Vonk, vjen nga që kur dikush thotë gjëra të mira për ty, ky vlerësim ngjit më shumë me sensin tonë intuitiv për vetveten, duke e bërë lajkën më të besueshme se kritikën apo mendimin ndryshe. Një tjetër psikolog sociologjist, profesori i Universitetit të Kalifornisë në Berkli, Filip Tetlok, ka analizuar këtë dukuri dhe ka gjetur se një pjesë e gabimeve të mëdha në histori ka ardhur nga përjashtimi i mendimit ndryshe. Ai mendon se udhëheqësit që e kanë inkurajuar mendimin ndryshe kanë marrë vendimin e duhur dhe kanë qenë më të suksesshëm se sa ata që këtë mendim e kanë shpërfillur e lënë pas dore.

Në Shqipëri problemi komplikohet edhe më nga prania e nepotizmit, krahinarizmit e partitizmit. Politikanët janë shpesh të detyruar të lajnë “borxhet” që kanë gjatë rrugës për të ardhur deri aty ku kanë ardhur. Kjo rrugë s’është kurdoherë e pastër dhe kostumet e tyre të modës kanë lënë shpesh fije të copës së tyre gjembave e ferrave. Dhe këto gjemba e ferra, pra njerëz të fisit, të klanit, të krahinës, të partisë, vijnë tani me atë fije në dorë dhe ja tundin përpara hundës. Dhe shpesh politikani ynë, e zgjedh stafin e tij prej këtij lloji. Dhe për ta, ai patjetër është dielli i botës, njeriu më i zgjuar që ka parë ky planet, kultura e tij është fenomenale dhe zemra e tij është e madhe sa e një hipopotami. Këta njerëz dinë të mbajnë vetëm iso. Ata prodhojnë raporte, informacione, të dhëna, fjalime duke i kanalizuar të gjitha sipas preferencës, opinionit e këndvështrimit të “bosit“ a “shefit“. Dhe kjo histori përfundon kurdoherë në atë moral që më madhërishëm se kushdo e ka shprehur Anderseni përrallëtar në parabolën e tij mahnitëse “Mbreti lakuriq“.

Mungesa e mendimit ndryshe në politikën shqiptare dhe në punën e çdo qeverie në Shqipëri, ka bërë që të prodhohet përditë kaq pezëm e armiqësi me të cilën habiten të gjithë misionarët ndërkombëtarë që vijnë të japin mend e këshilla. Të mësuar me lajkat e isot komode, udhëheqësit tanë e gjejnë kurdoherë mendimin ndryshe si ngatërrestar, prishapunës e që ka të bëjë me “ata“, pra me opozitën. Pa praninë e mendimit ndryshe në stafet e tyre, në ministritë, kryesitë e partive, parlament, kryeministri e presidencë, udhëheqësit shqiptarë kurdoherë do të degradojnë në ca autokratë të pështirë që jetojnë jashtë realitetit e nuk e njohin fare atë, që rendin pas qejfeve e kënaqësive edhe pse kanë premtuar të jenë shërbërëtorë të popullit. Nga flamurtarë të demokracisë, ata bëhen kështu pengesa më e sofistikuar për zhvillimet demokratike dhe jeta e tyre nuk është asgjë më shumë se një tollumbace demagogjie.

Botuar në Metropol, 22 mars 2007

Hyr e dil e tund peshqirin

2007-03-09T12:43:00.000-08:00

I kam ndjekur me vemendje shkrimet e z. Mitro Çela në Gazetën Shqip. Përveç një kënaqësie nga humori i Filip Çakulit që nakatoset aty herë pas here, ato shkrime më shtynë të mendoj se si shket e roit mendja e burrit kur ai i afrohet të gjashtëdhjetave. Mitro Çela është një firmë e njohur në gazetarinë shqiptare, një nga të parët drejtues të shtypit të lirë (apo më mirë: të robëruar ndryshe) në Shqipëri, njeri politik, ish deputet e pse jo edhe biznesmen. Në ato shkrime ky zotni i nderuar tregon kujtime e mbresa të jetës së tij, kryesisht të pas viteve ’90. Nga shkrimet duket se z. Çela di mjaft gjëra që lexuesi i thjeshtë as që mund t’i marrë me mend.

Ajo që të bën përshtypje në këto shkrime është papërgjegjshmëria e këtij personi VIP dhe politikani të PD-së, për ta treguar historinë si një mori anekdotash banale me të cilat edhe mund të qeshësh ndonjëherë. Ky shkronjës (me që ai e ka qejf dhe e përdor me shumicë fjalën “këndonjës”) na jep një tablo gazmore të shumë prej ngjarjeve politike që formësuan jetën që Shqipëria rron sot. Diku del një prift, diku një grua e bukur, diku një telefonatë, një ftesë për pushime e për punë njëkohësisht, një bisedë intime. Libido e këtij personi rikthehet fuqishëm e mishërohet tani në moshën e tretë të tij, në ca zezake shalëgjata, ca bionde të mrekullueshme nga Parisi apo qoftë në ca korrektore vulgare që i korrektonin fjalimet e “doktorit” nga pozicionet e vështira të Kamasutrës. Kulmi është kur zotin Mitro e puth fare pranë cepit të buzëve ajo bukuroshja e Parisit e cila u ndje me faj se nuk kshte mundur të realizonte një takim të premtuar të “doktorit” me presidentin francez. Këtu, notat e shkronjësit ngrihen deri në një hymn të vërtetë dashuror: U bëfshin sa më shumë dështime të tilla që të ndjej mbi vete buzët e parizianes bukuroshe!

Sigurisht është e drejta e gjithkujt që t’i thotë si të dojë bëmat e jetës së tij. Kjo s’të çudit aspak në xhunglën e fjalës së shkruar sot në median e përditëshme konvencionale apo cyberspace. Dhe nuk është fjala as për atë “sinqeritet” dhe një pe humori që zotnia e qep trashë nëpër shkrimet e veta. Eshtë fjala për atë se ç’lloj politikanësh kemi ne, qoftë kur janë aktivë e qoftë kur rrinë mënjanë jetës aktive politike. Të kesh humor në jetë, të bën mirë e ndoshta të zgjat dhe jetën, por mos vallë mund të përballohen vetëm me humor ato që njeriu merr përsipër të realizojë në vitet e veta? A nuk të bie në sy këtu një lehtësi, kollajllëk e papërgjegjshmëri e madhe për gjithëshka që ky politikan ka përçuar në karierën e tij politike? Vini re se sa shpenguar e çakërqejf i tregon ai ato që i kanë ndodhur: hidhet e kërcen me gëzim nga njëra histori te tjetra, thotë ca batuta që ka thënë, lë të kuptohen e të merren vesh ato që do ai dhe nuk lë të dalin ato që do t’i prishnin punë. Nuk ka asnjë analizë, as një fije racionaleje për të dëshmuar në mënyrë kritike historinë edhe kur gabime janë bërë me thasë të mëdhej nga të gjithë protagonistët e jetës politike shqiptare.

Sa në kontrast e ndryshe duken kujtime të tilla me kujtimet brilante që botohen në botë nga politikanë të shquar e persona të rëndësishëm në historitë e vendeve të ndryshme. Nga to vërtet ke se ç’mëson teksa kalon nëpër analizat e thella të ngjarjeve e epokave ku autorët janë modestë e gati të padukshëm. Po nga shkrimet e zotit Çela çfar të mësosh?

Në to ndihet gjithashtu një përbuzje e përçmim për njeriun e thjeshtë, që fati e koha nuk i vunë përpara në tavë ato që ju ofruan këtij zotnie. E pra, këndonjësit të nderuar, autori i bioskeçeve komike duket sikur i thotë paprerë atë shprehjen e famshme që përdorej dikur: merre me lëng se mishi u mbarua! Ja pra, i nderuar këndonjës, kështu bëhen punët që ti si di e s’i ke ditur kurrë. Ç’të mbetet të bësh ty? Vetëm të rrish e të këndosh ato që do të thotë një shkronjës i nderuar e një nga demokratët e parë si Mitro Çela.

Andej nga anët e zotit Mitro kanë një shprehje: hyr e dil e tund peshqirin. Kjo thuhet për njeriun që bën sikur bën po në fakt nuk bën asnjë punë. Pra ai vetëm hyn e del e i mëshon peshqirit që të duket se po bën punë. Nuk është se ç’peshqir ka tundur zoti Çela. Ajo që e bën më të rëndë gjendjen është se njerëz si ai, pra që hyjnë e dalin e tundin peshqirin ka shumë në politikën shqiptare. Nga tipa të tillë politikanësh nuk mund të presësh kurrë një gjë serioze, të përkushtuar që të ketë kërkuar sakrificë, vetmohim, privacion, vuajtje, dhimbje. Ata vetëm shkasin si ato larvat e vogla të bretkocave, me ca shakara të vakta, buzëqeshje sakate e një butësi fjale që ka raste të kall krupën. Por ama, me atë të tundur peshqiri, ata e marrin që ç’ke me të hisen e tyre dhe nuk u del pa gjë ky procesi i peshqirtundjes. Por veçse të tillë nuk arrijnë kurrë kreun e politikës sepse nuk kanë vullnet e kurajo për këtë por edhe pse ato që duan i marrin edhe kështu, nga kjo botë. Megjithatë, dinjiteti është me vite drite larg nga ta. Mjerë politika dhe kombi që kanë për politikanë peshqirtundës të tillë!

Një duet filmik i mrekullueshëm i Istvud

2007-02-23T11:27:00.000-08:00

Në arritjet filmike të SHBA për vitin 2006, Klint Istvud vjen njëherësh me dy filma madhështorë për luftën e dytë botërore. Ato janë “Flamujt e etërve tanë“ dhe “Letra nga Ivo Xhima”. Të dy filmat të cilët përshkruajnë një nga betejat më të përgjakshme të luftës në arenën e Paqësorit dhe që plotësojnë në mënyrë të mahnitëshme njëri tjetrin, janë xhiruar i pari në Islandë dhe i dyti në shkretëtirën Mojave të SHBA, me shumë pak skena në vetë ishullin e Ivo Xhimës.

Këto dy filma të Klint Istvudit, aktorit të mirënjohur të filmave me kaubojin e vetmuar e të pabujshëm apo me dedektivin karizmatik Kallahan, nuk janë të vetmit suksese të regjisurës së tij. Ai vjen tek to pas mjaft filmave të bukur e të thellë si “Lumi mistik” apo “Vajza një milion dollarëshe”.

“Flamujt e etërve tanë“ përshkruan luftën për marrjen e ishullit të Ivo Xhimës në shkurt 1945 parë nga pala amerikane, kurse “Letra nga Ivo Xhima” e përshkruan këtë luftë, parë nga pala japoneze. Në këtë luftë të ashpër e cila ka tërhequr edhe më parë vëmendjen e prodhuesve të filmave, humbën jetën në 35 ditë rreth 7 mijë marinsa amerikanë dhe mbi 20 mijë ushtarë japëonezë që mbronin ishullin. Fotografia e njohur “Ngritja e flamurit në Ivo Xhima” për të cilën fotografi Xho Rosental mori çmimin Pulitzer, është edhe sot një nga simbolet e heroizmit në Amerikë.

Pikërisht te tre nga gjashtë personazhet që mbijetuan skenën e ngritjes së flamurit, mbështetet kryesisht filmi “Flamujt e etërve tanë“ bazuar në librin e Xhejms Bradlit dhe Ron Pauers. Klint Istvod e përshkruan heroizmin në mënyrë të thjeshtë e rrënqethëse. Këta djem të dalë nga kriza e madhe ekonomike që cfiliti Amerikën në krye të viteve 1930, qenë njerëz të zakonshëm, pa cilësi të veçanta e të spikatura por që qenë dërguar të mbronin interesat e atdheut të tyre dhe ajo që më së shumti i bënte të kryenin akte heroizmi ishte shoqëria mes tyre dhe dhimbja për shokun e vrarë. Një nga autorët e librit, Xhejms Bradli, e dinte se i ati i tij, Xhon “Dok” Bradli ishte një nga ata që tregonte forografia e famshme e flamurit. Por i jati kurrë nuk i kishte treguar për këtë. Ai bile nuk kishte as edhe një kopje të fotografisë. Vetëm kur ai vdiq, i biri mori vesh se i ati, edhe pse nuk kishte qejf të fliste për luftën, ishte dekoruar dhe kishte qenë pra, një nga heronjtë e saj, ndonse ai thoshte shpesh herë: “Të vetmit heroj qenë ata që nuk u kthyen më“. Duke shkuar para e prapa më kohë, filmi tregon jo vetëm skenat dramatike të zbarkimit të marinësve amerikanë në ishullin dhe marrjen përfundimtare të tij por edhe fatin e mëvonshëm dhe zhgënjimin e herojve që mbijetuan e që lufta do t’i ndjekë pas si një mahi e çmendur gjithë jetën.

Kurse “Letra nga Ivo Xhima” është bazuar në librin e Iris Jamashitës i cili përshkruan letrat që gjenral Kurjabashi, komandanti i mbrojtjes së ishullit (luajtur në film nga i shquari Ken Vatanabe) i ka dërguar gruas e vajzës. Vetë gjenerali kishte bërë shkollën para lufte në Harvard, ai kishte udhëtuar nëpër Amerikë dhe e pëlqente mjaft këtë vend që lufta ja solli ta kishte armik. I gjithë stafi i këtij filmi është pothujase japonez dhe filmi thuhet në gjuhën japoneze. Heroizmi tani flet gjuhën e “armikut”. Dhe në fund morali është i qartë: lufta është e kotë, e padobishme dhe shnjerëzore nga cilado anë që ta shohësh.

Të mahnit thjeshtësia me të cilën Istvud përshkruan këto dy epika të mëdha të luftës. Regjisori artist nuk merret të tregojë se kush është i miri e kush i ligu. Heroizmi është sa te njëra aq te tjetra palë. Ajo që i bashkon fatet e këtyre njerëzve është lufta dhe të qënët njeri, qoftë me veçoritë e karakteristikat e njërit komb apo tjetrit. Shumë kritikë japonezë të filmit thonë se Istvud ka bërë atë që nuk kanë mundur ta bëjnë dot kineastët japonezë mbi filmat për luftën. Ndaj “Letra nga Ivo Xhima” është pritur me mjaft interes nga publiku japonez.

Të dy filmat janë nderuar me mjaft çmime deri tani dhe i dyti, pra “Letra nga Ivo Xhima“ është nominuar për Oskar për filmin më të mirë. Duke i dhënë artistit të madh,aktorit dhe regjisorit veteran Klint Istvud dekoratën e lartë të Legjionit të Nderit disa ditë më parë në pallatin presidencial në Shans-Elize, presidenti francez Shirak tha : “Franca i bën nderime talentit tuaj të madh si aktor, gjenisë suaj si regjisor dhe vendit tuaj në botën e kinemasë“.

Këto filma s’kanë të bëjnë fare me patriotizmin fallco me të cilin pompohen shumë breza njerëzorë në shumë vende të botës. Ata ngrejnë lart paanshmërinë e artistit ndaj nacionalizmave, patriotizmave, politizimeve e mendësive të ngushta për ta mbajtur veten tënde apo bashkëkombasit e tu më të mirë se të tjerët. Një Istvud shqiptar, serb, grek apo çfardo tjetër ballkanas nuk do ta kishte kaq të lehtë për të prodhur dy filma të tillë në mjediset e historitë e trevave të tij. Nacionalistët mustaqethinjur apo edhe ata mustaqepadirsur do t’i turreshin si skifterë për të mos e lënë t’i thoshte gjërat kësisoj. Sepse për ta nuk ka kuptim jeta pa një armik, që është kurdoherë armik, sa do të rrotullohet bota e të rrjedhë koha.

Ky duet filmik është një mishërim i shkëlqyer i artit të vërtetë që nuk njeh kufij, vende e kohë por ka për objekt njeriun dhe vetëm njeriun.

(Botuar në Gazeta Sot, 6 mars 2007)

Kur vallë do të mësojmë ndonjëherë?

2007-02-17T04:25:00.000-08:00

Kushdo e sheh që gjithë politika shqiptare është mbërthyer me thonj e me dhëmbë e fytafyt duke sokëllitur e duke tundur armët lidhur me zgjedhjet e 18 shkurtit. Përsëri i njëjti film që është parë kaq e kaq herë në perden e grisur e të njollosur të kinemasë së laskarosur verore shqiptare: ndërkombëtarët që kërkojnë me ngulm zgjedhje të rregullta, pozita e opozita që nuk merren vesh kurrë, kandidatë që premtojnë parajsën dhe si për kapar shpërndajnë thasë me mjell e ndonjë para nën dorë, postera të mëdha që vihen ditën e grisen natën, lista të dyshimta e të pasakta, ligje që interpretohen në mënyra të ndryshme, akuza e kundërakuza, skandale pa fund, analistë e statisticienë kompetentë që si orakujt parashohin përfundimet. Dhe mënjanë këtyre të gjithëve, populli, ai i urti, pëshpëritësi, i hutuari e i ngatërruari, vulëmadhi e vulëhumburi, që kur u duhet i thonë sovran i gjithpushtetshëm, po kur ja hipin në shpinë ja bëjnë gjak ijet me mamuze dhe s’pyesin në se ai hunguron e hedh shkelma.

Normalisht zgjedhjet vendore, kur populli zgjedh pra njerëzit që janë në krye të drejtpërdrejtë të punëve e halleve, njerëzit e bashkive e komunave, pra që s’kanë të bëjnë as me politika të jashtme të mëdha, as me mbrojtje e strategjira mbarëkombëtare, as me buxhetin e shtetit, duhet të ishin më të thjeshta, më pa zhurmë e rrjedhimisht shumë më të qeta. Populli vallë i bën ato të tilla, të zhurmëshme, të egra, kacafytëse, shpërthyese me një gjasë të përherëshme dështimi? Nuk ta do mendja. Ç’interes ka populli ta bëjë këtë? Ai është tepër i përkorë në kërkesat e veta. Do vetëm ca mundësi më shumë, ca drita e ujë më shumë, ca korrupsion e hajdutëri më pak dhe t’ja lënë veshët rehat me tamtamet e politikës së madhe. Eshtë vetë politika që me planet e saj të ardhëshme, presidencën që vjen më pas, parlamentin tjetër akoma ca më pas e të tjera e të tjera, u hedh atyre barut e benzinë e i ndez kështu siç i ka ndezur.

Si nuk u pa një copë fushatë dinjitoze dhe e ndershme? Si nuk doli kush të thotë një fjalë të mirë për kundërshtarin e tij që deri dje mund ta ketë patur edhe shok e mik e të thoshte: Filani është burrë i aftë e i zoti po ai ka gabuar këtu e këtu dhe unë premtoj që këto gabime, po të më zgjidhni, të mos i bëj, po të rregulloj këtë e atë punë...Por jo, kundërshtari është armiku më i madh i botës deri sa të dy ata vijnë nga parti që janë armike për jetë a vdekje. Nuk guxon kush të dalë kandidat i pavarur. Sepse partia, qoftë blu e qoftë rozë, ja heq mbështetjen dhe e përjashton nga rradhët e saj. Dhe në të përjashtoftë partia, edhe avokati i madh Ngjela të jesh, nuk bën hajër e prokopi më kurrë. E pra, në të tilla zgjedhje, duhej të na bëhej qejfi në se kandidatë do të ishin individë pa përkatësi partiake, që njerëzit i njohin nga afër në komunat e bashkitë dhe u a kanë dalluar virtutet, aftësitë e energjitë. Por jo që jo. Partia është ajo që të ngre e të ul, të jep nder e lavdi apo të rropos e të bën zhul. Partishmëria është lebra më e zezë që Hoxha me komunizmin e tij i ngjiti këtij populli dhe nga e cila ai nuk po shërohet dot kurrë.

E me që i kemi qejf vendet e para, le të themi që jemi vendi i vetëm në Evropë që ende nuk ka mësuar të bëjë zgjedhje të lira e të ndershme. Kush e di sa para kanë harxhuar Evropa e Amerika e shkretë me të dërguarit e tyre, me kurse, leksione e institute, me bursa, forume, uorkshope e konferenca por më kot. Sepse ata të kurseve, leksioneve, bursave, forumeve, uorkshopeve e konferencave janë të njëjtët. Ndërrojnë vetëm markat e kostumeve dhe deodoranteve. Ata i dinë mirë si duhen bërë ato qerrata zgjedhje. Dhe qeshin nën buzë kur u a mësojnë për të disatën herë të të dërguarit e demokracisë. Dhe bëjnë të tyren dhe u a hedhin fajet popullit gjaknxehtë e sedërmadh.

Të gjithë mësuan të bëjnë zgjedhje ndër fqinjët tanë. Mali i Zi ndau një hall të madh që kishte për t’u shkëputur nga Serbia dhe e ndau paqësisht e thuajse pa zhurmë në referendumin e vjetshëm. Po ashtu, Serbia bëri zgjedhje që u quajtën të rregullta e të lira edhe pse ka një klimë politike tepër të acaruar e me probleme. Maqedonia dhe Bosnje dhe Herzegovina po ashtu. Që të mos flasim më tej për Bullgari e Rumani apo për Greqinë ku Demokracia e Re e propozoi vetë për president një socialist si Papulias. Vetëm kjo Shqipëria jonë qënka ndryshe. When will they ever learn (Kur do të mësojnë vallë ata ndonjëherë ?)

Po të shohësh historinë e 10-15 vjetëve të fundit në Shqipëri vë re se zgjedhjet kanë përbërë piketat e asaj udhe lakadredhëse e gaforreske apo karavidheske ku edhe në është bërë ndonjë hap përpara, është bërë për meritë të ndërkombëtarëve që kanë tundur me marifet shkopin e karrotën. Gjashtë muaj para se të bëhen zgjedhjet, qofshin ato të parlamentit apo lokale, i gjithë vendi mobilizohet në luftën zgjedhore. Qeveria nuk punon veçse për zgjedhjet, opozita po se po. Bëhen pra zgjedhjet. Duhet të kalojnë të paktën gjashtë muaj të tjerë që kacafytjet të shuhen disi, zhurma e pluhuri të bjerë dhe zërat e ngjirur të shërohen. Pastaj u vjen radha zgjedhjeve të tjera dhe gjashtë muaj më parë nis përsëri fushata jozyrtare. A nuk ndodhi kështu me këto zgjedhje të rradhës? A nuk ka filluar sherri e lufta për to të paktën që nga gushti i vitit të kaluar? Dhe këtë rradhë konflikti u ashpërsua aq shumë sa që ndërkombëtarët e shkretë e dinë se ç’hoqën me aman e derman për t’i afruar disi duke i zënë për veshi a për gravate politikanët tanë që të merren vesh me njeri tjetrin si ca derra turfullonjës e të inatosur. E pra, në tërë këtë situatë, apo ato të ngjashme me të këto vite, a mundet ndonjë qeveri të bëjë një farë pune për të qënë? E vetmja punë që bën ajo, është: si t’ja bëjë me zgjedhjet e rradhës. Që të mos flasim për ato punërat e tjera që s’dalin në mexhlis e që qeveritë shqiptare i dinë mirë.

Zgjedhjet presupozojnë zgjidhje. Nuk presupozojnë karburant për konflikte të tjera, ngecje, bllokime e bojkotime. Por a do të jenë zgjedhjet që kemi përpara zgjidhje ? Kur vallë do të mësojmë ndonjëherë t’i bëjmë ato siç duhet ? Kur do t’ja lusim e nuk do t’ja vjedhim e rrëmbejmë votën popullit? Ajo që na mbetet të bëjmë këtë rradhë, është të përpiqemi t’i bëjmë ato të rregullta, pa eksese e hundë e sy të skuqur si piperka. Le ta mbajmë mirë në mend: barinjtë tanë të demokracisë po lodhen e mërziten nga ne e do të na lënë udhëve e skërkave nga ku s’do ketë zot të na nxjerrë.

Anija e Tezeut apo paradoksi i identitetit

2007-02-11T08:10:00.000-08:00

Sipas mitologjisë, Tezeu ishte heroi i antikitetit që vrau Minotaurin i cili jetonte në labirintin e tij në ishullin e Kretës. Pas kësaj bëme heroike, Tezeu u kthye në Athinë dhe siç thotë Plutarku, anija me të cilin ai lundroi deri atje, u ruajt me breza të tërë duke zëvëndësuar në të çdo dërrasë të kalbur. Paradoksi modern i Tezeut është ky: deri kur anija do të quhej e Tezeut? Mos vallë do të quhej e tillë edhe kur t’i ishte ndërruar gjithëshka e kalbur? Po më pas kur të kalbej e rikalbej përsëri e t’i zëvendësohej për të disatën herë çdo dërrasë? Arsyetimi që kurdoherë ajo mbetet anije e Tezeut është ky: në qoftë se ndërrojmë vetëm një dërrasë të kalbur të anijes, atëhere pa dyshim atë mund ta quajmë anije të Tezeut. Duke qënë e tillë, për çdo dërrasë tjetër që do të ndrronim më pas, vlente arsyetimi i mësipërm pra kurdoherë, edhe sot po të qe, do të kishim një anije që do të ishte e Tezeut. Arsyetimi i drejtë do të ishte: përderisa shumica e lëndës tek anija ka ndërruar, ajo nuk mund të quhet më anije e Tezeut por vetëm një kopje e modelit të saj. Po të mos qe kështu, në qoftë se dikush i ruan të gjitha dërrasat dhe gozhdët e zëvëndësuara nga anija e Tezeut, për çdo herë që ato janë zëvendësuar dhe dikur i mbledh ato së bashku e bën me to të tjera anije, a nuk do të thoshim se edhe këto janë anije të Tezeut ? Do të kishim në këtë rast jo një por dy, tre, shumë anije të Tezeut kur dihet që në të vërtetë vetëm një është e tillë.

Paradoksi i mësipërm që njihet gjithashtu si paradoksi i identitetit, në mënyrë komode të të pandjerë e të gabuar aplikohet në shumë fusha të veprimtarisë njerëzore. Do të binim kurdoherë në arsyetimin e mbrapshtë të këtij paradoksi sa herë që nuk do të mbështeteshim në zhvillimin dialektik dhe nuk do të kishim parasysh shprehjen e famshme që i vishet grekut të lashtë Heraklitit: Asgjë nuk është e përherëshme përveç ndryshimit.

Anija e Tezeut apo paradoksi i identitetit zë shumë vend edhe në jetën shqiptare. Mendimi ynë për shumë gjëra është i ngrirë e i ngurtësuar: i mirë, i lik, i dashur, i urryer, mik armik... Ne ngatërrohemi në këtë paradoks sa herë që japim mend për gjërat e së përditëshmes, sa herë që gjykojmë individë, parti, organizata, veprimtari apo zhvillime politike ndërkohë që nuk marrim parasysh dialektikën e zhvillimit. Edhe një polemikë e tillë e madhe si ai i identitetit shqiptar përmbante brenda vetes paradoksin e anijes së Tezeut sepse nga shumë këndvështrime e shihte këtë identitet statik e të pandryshuar. Duke e parë këtë identitet siç i interesonte ta shihte diktatura hoxhiste, të tipizuar në individin arbër apo shqiptar trim e bujar, mikpritës e besëmadh, luftëtar syptrëmbur që mbeti gjithë jetën me pallë në brez e me pushkë në sup duke mbrojtur trojet e veta e që kurdoherë të tjerët i binin në qafë atij e ai kurrë nuk i binte në qafë kujt, shkojmë edhe më thellë paradoksit të Tezeut, duke mitizuar edhe atë që edhe në kohën e vet nuk ka qenë ashtu.

Anijen e Tezeut e ndeshim shpesh në gjykimet tona për marrëdhëniet me fqinjët. Grekët janë të liq e të pabesë dhe i kanë sytë te trojet tona që nga koha e luftës së Trojës; serbët janë gjakatarë, lakmojnë bregdetin tonë e na duan të keqen që kur dyndën në Ballkan. Paçka se vitet e shekujt kanë shkuar si lumej ujëshumtë e dërrasat e kalbura të këtyre popujve janë zëvendësuar me të reja ashtu si edhe vetë tek ne. Edhe sa kohë vallë do t’i fshehim zvarritjet, vonesat, dështimet e pakënaqësitë tona pas asaj që bota na i ka me hile, që të gjithë s’na dashkan (edhe ata që na duan, janë larg) e na kanë inat? Bota nuk është një apo dhjetë të dërguar të BE apo OSBE, një apo dhjetë priftërinj, aventurierë apo shovinistë grekë, një apo dhjetë historianë, shtetarë apo ultranacionalistë serbë por shumë e më shumë se kaq.

Po ashtu në gjykimet e përditëshme është e pamundur të mos dallosh mendimin statik e të ngurtësuar shqiptar. Kjo që nga mendimi komunist që ende nuk shkulet e deri tek ai më i riu, demokrati. Brezat e moshuar ende kujtojnë se anija komuniste ishte dhe mbeti po ajo anije ku do të lundronte ideja fisnike e lirisë dhe barazisë. Atyre ende nuk u mbushet mendja se kjo anije u kthye në një burg të madh nga Hoxha e shokët e tij dhe nuk ka të bëjë me utopinë që kanë patur ata në mendje në rininë e tyre. Pra ajo nuk ishte më anija e Tezeut, heroit, por e diktatorit, e vampirit gjakatar. Po kështu janë edhe skalionet e sotme të fortifikuara e mbërthyera si molusqe kokëforta rreth shtyllave të partive të cilat nuk i shohin në dinamikën e tyre të zhvillimit por i mendojnë ashtu siç kanë qenë vite më parë. Në të njëjtën mënyrë të ndryshkur e të pandryshueshme mendohen edhe prijsa të ndryshëm politikë, deputetë e shtetarë qoftë si të pagabueshëm, mendjelartë e altruistë e qoftë si zuzarë, vagabondë e mafiozë.

Ka pra vetëm një mënyrë që të shmangësh paradoksin e anijes së Tezeut dhe ky është të menduarit dialektik. Herakliti ka thënë gjithashtu se nuk mund të futesh dy herë në të njëjtin lumë. Kjo sepse lumi ndryshon dhe nuk është më ai që ishte por tjetër. Sot është koha e vrullshme e teknologjive të informacionit, e internetit, klonimit të qënieve të gjalla, e paisjeve nanometrike, e përparimit të shoqërive e vendeve shumëkombëshe. A mund të imagjinohet vallë se si do të jetë bota pas 20-50 apo njëqind vjetësh? Do të jenë atëhere brezat e rinj shqiptarë, qytetarë të botës e të kohrave të reja, ata që duke e dashur botën të gjithë po aq sa vendin e tyre stërgjyshor, do të vijnë tek ai si Tezeu për të vrarë monstrën Minotaur që ende është gjallë e dredh dheun në labirintet e veta.

Botuar në Gazeta Sot, 11 shkurt 2007

Mjegulla intelektualiste

2007-02-04T15:11:00.000-08:00

Të krijohet përshtypja se të tërë shqiptarët në Shqipëri janë sot intelektualë. Dhe sigurisht edhe të gjithe të ikurit që andej. Këta të fundit bile ca më shumë, se kanë parë botën e madhe. Në kohën e diktaturës komuniste, të quheshe intelektual nuk ishte ndonjë gjë e veçantë dhe e lakmueshme. Dihej që intelektualët për partinë në pushtet ishin streha favorizuese e gabimeve ideologjike dhe e mbeturinave mikroborgjeze. Ata qenë kurdoherë të prirur të “gënjeheshin” të parët nga propaganda borgjezo-revizioniste. Qenë zgjyra në farkën ku farkëtohej çeliku i partisë. A guxonte vallë një copë mësues i thjeshtë fshati të thoshte në atë kohë: Unë jam intelektual? Kurrë. Edhe një inxhinier, e kishte më kollaj e më për mbarë të thoshte se ishte klasë punëtore se sa intelektual.

Ideologjia hoxhiste duke shtyrë urët e zjarrit të luftës së klasave, bënte anëtarë të byrosë politike e ministra mjelëse, karrocjerë, shoferë e saldatorë. Një shkollë injorante si ajo e partisë quhej si kryeshkolla e lartë e vendit para së cilës ulnin kokat me turp të diplomuarit universitarë e akademikët. Diktatura ishte ‘e kllasës’ punëtore, pushteti ishte ‘i kllasës’ punëtore dhe intelektualët qenë ca zuzarë që partia s’kishte ç’të bënte se i duheshin dhe ata, pa ndryshe dinte t’ua tregonte vendin. Intelektualët vinin menjëherë pas të deklasuarve, kulakëve, ‘armiqve’ të popullit, në hierarkinë klasore. E pra si i tillë, termi ‘intelektual’ ishte një emërtim që nuk ngjallte ambicje te njerëzit dhe edhe ata që vërtet e kishin, nuk e lakonin shumë atë që mos ngjallnin xanxat e vigjilentëve të partisë.

Kurse sot pra janë të gjithë intelektualë. Shqipëri intelektuale 100%. Ç’është intelektuali për shqiptarin? Një njeri që ka një copë shkollë të lartë. Dhe një copë shkollë të lartë, me të vërtetë apo me gjasme e gjen sot kushdo në Shqipëri. Bile edhe ata që nuk e kanë tamam atë copë shkollë, ndihen si të tillë sepse lexojnë gazetat, shikojnë TV-të dhe nuk e ndjejnë veten as më pak e as më shumë se ata që llomotisin tërë ditën në to. Edhe ata që janë pa shkollë të lartë kur shohin se dinë më shumë se ata që i kanë këto shkolla, u hipën ambicja e inati të quhen intelektualë. Kushdo mund të shkruajë sot në gazeta, të shajë apo të lavdërojë, të kundërshtojë apo të hedhë idera. Kushdo mund të marrë pjesë në publikimet e pafundme në Cyberspace, të shkruajë në gazetat virtuale, të diskutojë në forume apo të komentojë nëpër blogje. Të gjithë e dinë në se dhe ku duhet ndërtuar apo jo një TEC, duhet shtruar apo jo një tubacion nafte a gazi, duhet bërë ky apo ai plan perspektiv qyteti. Pa le kur është puna për çështje të artit, kulturës apo më tej të vokacionit patriotik të shqiptarit. Këtu intelektualët e sotëm shqiptarë të lënë pa mend. Ata dinë si do vejë fati jo vetëm i Evropës por edhe i botës bile edhe botrave të tjera të sistemeve përtejdiellore. Pra, të gjithë i dinë të gjitha dhe japin mend për të gjitha. Kur se di një gjë, e gugllos atë në Internet dhe u a thua menjëherë bashkëbiseduesve si një mënçuri e dije të rrallë.

Në fakt, kuptimi i vërtetë i të qënit intelektual është larg këtyre perceptimeve sempliste por është gjithashtu jashtë përmbajtjes dhe qëllimit të këtij shkrimi.

E keqja nuk është tek ajo se si e quan veten njeri apo tjetri, por te detyra që merr mbi vete njeri apo tjetri duke mos e vënë në dyshim se i takon ky emërtim. Se të qënurit intelektual presupozon të jetosh si i tillë, të prodhosh si i tillë dhe të kryesh ato detyra që të takojnë si i tillë në tërësinë e shoqërisë njerëzore. Në qoftë se në modë do të ishte ta zemë, fjala ‘fermer’ (se ‘fshatar’ nuk e fut kush në modë), për të qënë i tillë do të thoshte të dije të mbarështroje tokën, bimët, pemët e kafshët. E pra intelektuali mbarështron fushën e dijeve dhe ata që janë intelektualë të vërtetë i zgjerojnë e shtyjnë më tej këto dije.

Nuk është se Shqipëria nuk ka sot të tillë intelektualë të vërtetë. Por ata ende nuk po dalin nga ajo mjegull e amulli e anonimatit, masivitetit dhe mospërfilljes. Pothuajse të tredhur nga diktatura komuniste dhe duke mos e njohur pothuajse në asnjë rast institucionin dinjitoz e krenar të disidencës, intelektualët shqiptarë u mësuan të jenë zëulët e kokëulur. Nga që kishin në qafë shënjat e zgjedhës, ata hynë në zgjedha të reja të biznesmenëve të rinj dhe të partive politike. Komercializmi e tregu i lirë krijuan hierarki të reja vlerash dhe çorientuan të gjithë prodhimet e dijes në Shqipëri. Shumë intelektualë ndjenë se nuk mund të rrojnë dot pa zgjedhat e reja që solli demokracia. Vetë prodhimi intelektual ndonjëherë deformohet e kthehet në kitch apo pseudokrijim pasi me to mund të rrohet më kollaj e gjejnë treg më shpejt në botën e rrëmujshme shqiptare.

Biznesi politik ka thithur një mori intelektualësh të rreshtuar në skalionet partiake që tjerrin demagogjinë dhe konfliktin ndërpartiak e luftojnë për pushtet. Organizmat e ndryshme të shoqërisë civile me jetën e vakët e mundësirat e pakta të ekzistencës, në vend ta ngrinin lart, e moçalojnë mendimin intelektual. Intelektualët që përbëjnë bërthamat e këtyre organizmave nuk arrijnë të bëhen të besueshëm në masën e njerëzve. Shpesh herë kanë qenë mediat ato që nxjerrin në pah inteligjencën e një vendi. Duke u përpjekur të jenë vetë intelektualë të mirëfilltë, gazetarët mund të tërheqin në podiumin e gazetave të shkruara e audiovizuale mendimin e vërtetë intelektual shqiptar. Sepse jo të gjithë intelektualët preferojnë të shkruajnë e të shfaqen. Ka plot nga ta që të përkushtuar ndaj fushës së tyre s’duan t’ja dinë për shtyp e TV. Sigurisht, ata rrojnë më keq se plot sharlatanë të tjerë pseudointelektualë që njohin mirë zanatin e berihajit e të llafollogjive erudite. Ata nuk i njohin e i dinë as komshijtë e tyre dhe thonë: e mo, ai i shkreti që merret tërë ditën me libra e të shkruara. Por janë ata, ‘të shkretët’ që duhet t’u jepet vendi që meritojnë. Mendimi i tyre duhet bërë buka e lajmeve të përditëshme dhe jo bëmat politike e vetë politikanët që e ndjejnë veten madhështorë vetëm pse u kushtohet vëmendje.

E pra, kjo nuk mund të vazhdojë kështu. Duke mënjanuar me takt e duke lënë në brazdën e tyre të hequrit për të tillë, ata, intelektualët e vërtetë duhet ta ngrenë patjetër veten në nivelin e nderuar që kjo kategori presupozon. Një shoqëri demokratike është e mangët pa zërin e vërtetë intelektual, pa zërin e diturisë e të krijimit në të gjitha fushat. Intelektualët duhet ta hedhin tej zgjedhën politike dhe ta kthejnë komercializmin që karakterizon tregun e lirë, me aq sa munden në favor të prodhimit të tyre krijues. Mendimi intelektual duhet të jetë bazamenti i të gjitha projekteve shqiptare, që nga ato politike e deri te ato konkrete, natyra, mjedisi, ndërtimet, zhvillimi, kultura, gjuha dhe marrëdhëniet shoqërore. E ardhmja ndërtohet me intelektualë të mirëfilltë dhe jo mjegull e amulli intelektualiste.

Botuar në Gazeta Sot, 4 shkurt 2007 dhe Metropol, 5 shkurt 2007

Fjalimi mbi Gjendjen e Bashkimit (State of the Union Address)

2007-01-30T06:52:00.000-08:00

Kanë kaluar më shumë se 217 vjet nga 8 janari i vitit 1790 kur presidenti i parë i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Xhorxh Uashington mbajti fjalimin e tij të parë vjetor në një takim të përbashkët të Dhomës së Përfaqësuesve dhe Senatit. Ishte një fjalim që përshkruante gjendjen e bashkimit shtetëror, baza e një vendi dhe kombi të ri. Atë kohë, eksperimenti i demokracisë amerikane ishte ende në shpërgëjtë e vet.

Që nga ajo kohë, presidentët e SHBA kanë mbajtur e ruajtur traditën që t’i drejtohen Kongresit duke përshkruar gjendjen e bashkimit. Ata kanë përdorur rastin për të paraqitur objektivat dhe axhendën e tyre nëpërmjet ideve të gjera apo detajeve të posaçme. Me shpikjen e radios dhe të televizionit, mesazhi vjetor presidencial u bë një komunikim jo vetëm ndërmjet presidentit dhe Kongresit por edhe midis tij dhe publikut amerikan. Në këtë ngjarje të shënuar të jetës politike të këtij vendi, ftohen të marrin pjesë jo vetëm figurat më të shquara politike por edhe individë nga fusha të ndryshme që me atë ç’kanë bërë i kanë shërbyer me devocion bashkëatdhetarëve dhe vendit.

Këtë fjalim tradicional, në mbrëmjen e 23 janarit, presidenti aktual i SHBA Xhorxh W. Bush e nisi duke u shprehur se qe i nderuar dhe i privilegjuar që ta fillonte fjalimin me fjalët “Zonja kryetare”, kjo sepse kryetare e Kongresit amerikan pas zgjedhjeve të nëntorit të vitit të kaluar është demokratja Nensi Pelosi. Tashmë presidentit republikan i duhet të pajtohet me faktin se dy vitet e fundit të karierës së tij presidenciale do t’i duhet të drejtojë me një Kongres e Senat ku mbizotërojnë demokratët të cilët mund të kontrollojnë shumë nga legjislacionet që administrata do të donte të vinte në jetë.

Në pjesën e fjalimit që kishte të bënte me vendin, ekonominë, kujdesin shëndetësor dhe energjinë Bush u përpoq të risigurojë amerikanët se ai e kupton fare mirë pakënaqësinë e një pjese prej tyre me drejtimin ku shkon vendi. Ai parashtroi një sërë nismash që kanë të bëjnë me kujdesin shëndetësor, arsimin, kreditë për studentët, gjyqësorin dhe problemet energjitike. Përsëri, si një vit më parë, ai theksoi rëndësinë e përpjekjeve për karburante alternative që do të zëvëndësonin naftën. Presidenti kërkoi reduktimin e përdorimit të benzinës në SHBA me 20% në dhjetë vjetët e ardhëshme. Kjo do të bëhet duke përdorur gjithnjë e më shumë biokarburantet. Emigracioni ishte një tjetër problem i rëndësishëm trajtuar prej tij. “Ne duhet ta zgjidhim statusin e imigrantëve të paligjshëm të cilët janë tashmë në vendin tonë, pa dashaligësi dhe pa amnisti, " tha ai.

Sigurisht pjesa e fjalimit mbi luftën në Irak ishte ajo që pritej më me interes nga shumë. Bush i qëndron mendimit se lufta në Irak thith një pjesë të madhe të energjisë dhe resurseve të vendit, por ajo duhej bërë për hir të sigurimit kombëtar. "Për çfardo të keni votuar, " ju drejtua ai kongresmenëve, ju nuk keni votuar për dështimin. Vendi ynë po ndjek një strategji të re në Irak dhe unë kërkoj nga ju t’i jepni asaj një shans të punojë. " Në debatin e gjerë që ka përfshirë politikën amerikane lidhur me ç’duhet bërë me Irakun, mendimi i Bushit është që të shtojë një kontingjent tjetër disa dhjetra mijra ushtarësh amerikanë atje me theksin në mposhtjen e burimeve terroriste dhe trainimin e ushtrisë e policisë irakene për t’i dalë zot paqes e rregullit të vendit. Ndërkohë, shumë nga demokratët bile edhe mjaft republikanë, janë për tërheqje të menjëherëshme të trupave amerikane nga vendi i Lindjes së Mesme.

Në fund të fjalimit të tij, duke vënë në dukje potencialin njerëzor të SHBA, presidenti Bush përmendi një serë njerëzish të pranishëm në sallë veprat e të cilëve, siç tha ai, pasqyronin karakterin e popullit amerikan. I tillë ishte Dikembe Mutombo, një nga shtetasit e rinj amerikanë, lojtar i shquar i basketbollit i NBA i cili nuk e harroi vendlindjen e tij në Kongo, Afrikë por ngriti atje një spital. Xhuli Eigner-Klark ngriti një kompani origjinale, The Baby Einstein Co. që ofron një mënyrë të re të mësuari të fëmijëve me dashurinë për muzikën dhe artin. Në pesë vjet biznesi i saj arriti në 20 milion dollarë shitje dhe pasi u ble nga Walt Disney Co., biznesi u rrit në 200 milion dollarë. Eigner-Klark përfaqëson frymën e madhe të sipërmarrjes në Amerikë, tha presidenti. Uesli Otri ishte një njeri i thjeshtë që priste me dy vajzat e tij disa javë më parë trenin në një stacion në Harlem. Ai pa një njeri që ra poshtë te binarët, u hodh me të shpejtë dhe e vuri atë nën vete midis binarëve ndërsa treni që vinte i kaloi mbi kokë. Dhe ai njeri thotë se nuk është hero e nuk ka bërë ndonjë gjë të veçantë kur dhjetra bij e bija amerikane japin jetën në luftë në emër të Amerikës. Një nga këta heroj është rreshteri Tomi Riman i përmendur gjithashtu nga presidenti. Ai luftoi me heroizëm e kurajo dhe nuk u tërhoq nga pozicioni edhe i plagosur duke mbrojtur shokët e tij nga sulmi terrorist.

Si pjesë e traditës së fjalimit të gjendjes së bashkimit, për publikun amerikan transmetohet menjëherë reagimi i opozitës ndaj këtij fjalimi. Këtë vit, demokratët kishin ngarkuar me këtë detyrë senatorin e sapozgjedhur të Virxhinias, Xhejms Ueb cili foli nga dhoma e takimit në Kapitol Hill e sulmoi ashpër administratën e Bushit kryesisht për menazhimin e dobët të luftës në Irak. Në ekonomi, ai përshkroi një ndarje të madhe e polarizim midis të pasurve e të varfërve. Ai tha se klasa e mesme që historikisht ka qenë shtylla kurrizore e vendit dhe shpresa më e madhe për një shoqëri të fortë në të ardhmen, po humbet vendin e saj. Duke përfunduar ai i bëri thirrje presidentit të marrë masat e duhura si në dobi të popullit amerikan ashtu dhe në të mirë të marrëdhënieve me botën. "Në qoftë se ai nuk bën kështu, do t’ja tregojmë ne rrugën. "tha ai.

Të bën përshtypje vetëpërmbajtja, serioziteti dhe kultura me të cilën kryehen këto veprimtari të shquara në SHBA. Askush nga opozita nuk u zu në gojë si hajdut, trafikant, kondrabandist, nuk ju përmend familja etj. Po kështu opozita nuk e shau presidentin hajdut, mafioz , kriminel etj. Gazetarët dhe pas fjalimit, dhanë me maturi e mençuri mendimet e tyre pa u bërë merak se a do t’i vinte mirë njerit apo tjetrit nga ato mendime. Në të gjithë veprimtarinë u theksua bipartizanizmi si një kusht i domosdoshëm për ta shpënë përpara këtë vend. Në Shqipëri, aspekte të ndryshme të jetës e kulturës amerikane imitohen me vrull e në masë. Pse vallë nuk ndodh kjo me kulturën politike ?

Botuar në Gazeta Sot, 30 janar 2007

Pak llogari për energjinë elektrike

2007-01-16T11:38:00.000-08:00

Si për ironi të fatit, pikërisht kur Komisioni Evropian paraqet për miratim nga krerët e BE Stretegjinë e re të Energjisë, Shqipëria ndeshet me krizën e vet të zakonshme e thuajse të përvitëshme të dritave. Evropa mendon për jetëgjatësinë e globit, flet për një “revolucion pas-industrial” të energjisë, për të kaluar sa më shumë në energjinë e burimeve të përtëritëshme, duke ulur në maksimum emetimin e gazrave që shkaktojnë efektin e serës dhe kontribuojnë në ngrohjen e përgjithëshme globale e cila është kërcënimi më i madh që i është shkaktuar ndonjëherë planetit tonë. Ndërkohë, shqiptarët nuk e kanë mendjen te këto. Ato janë tepër larg. Ata kanë një hall më të thjeshtë: duan drita. Por edhe këtë të shkretë kërkesë e kanë sipas mënyrës shqiptare: e dua sot dhe e dua kështu e ashtu. Dhe nuk e vrasin më mendjen kur këtë energji e kanë.

Problemi i dritave dhe i energjisë nuk është i ri në Shqipëri. Komunizmi i Hoxhës mburrej se bëri elektrifikimin e gjithë vendit. Dhe me të vërtetë, shtëpitë edhe në fshatrat më të thellë e kishin nga një llampë elektrike. Por vetëm kaq aman. Televizorët dhe paisjet elektrike shtëpiake qenë pë një kohë të gjatë vetëm për të privilegjuarit e regjimit dhe kontrolloheshin me autorizime e leje të posaçme. E gjithë Shqipëria, po të lësh mënjanë konsumin e fabrikave dhe uzinave, harxhonte energji elektrike sa një fshat i madh (jo qytet) i Evropës. Mburrja e rregjimit për elektrifikimin është absurde e qesharake, sepse nën cilindo regjim, fshatarit shqiptar do t’i vinte një herë ora të kishte një dritë elektrike në vend të qiriut e pishës. Por ama një meritë ky rregjim e pati (për të mos thënë se merita është e popullit që i ndërtoi ato) për ngritjen e një sistemi jo të pakët hidrocentralesh që furnizonin vendin me energji elektrike. Natyrisht një konsum me racion e fare të pakët të energjisë elektrike, i dilte plotësisht Shqipërisë së asaj kohe.

Turpi më i madh i shtetit shqiptar që erdhi pas viteve 1990, është se e la Shqipërinë me po atë sistem energjitik që trashëgoi nga periudha hoxhisto-ramiziste. Jo vetëm kaq, por ky sistem është vjetëruar me të gjitha paisjet dhe strukturat e tij natyrore. Dihet që me kalimin e viteve hidrocentralet nuk kanë rendimentin e fillimit, rezervuarët e tyre mbushen me llum e sedimente, një pjesë e madhe e burimeve ujore degëzohet në përdorues të ndryshëm gjatë rrugës, paisjet plaken e amortizohen dhe sistemet e transmetimit humbasin së koti gjithnjë e më tepër një energji shtesë. Nuk është se gjatë këtyre 16 vjetëve nuk janë bërë riparime, rinovime e riorganizime të të gjithë këtij sistemi. Ato janë bërë me para të shumta të buxhetit të shtetit e me kredi të marra nga institucionet financiare botërore apo donacione të vendeve të ndryshme. Po t’i hysh llogarive ato do të na nxirrnin miliona euro të shpërdoruara pa efikasitet, bile edhe të vjedhura e të grabitura.

Në vitin 2003 prodhimi i energjisë elektrike në Shqipëri arriti nivelin e vitit 1996, 5.7 miliard kwh. Po këtë vit, vartësia e Shqipërisë nga importi i energjisë ishte rreth 60 %, sipas të dhënave të International Atomic Energy Agency (http://www.iaea.org/inis/aws)

Dhe nuk është se shqiptarët harxhojnë pa hesap energji elektrike. Sipas po kësaj agjensie, Shqipëria harxhoi në vitin 2002, rreth 1400 kwh për frymë. Ndërkohë që vendet e tjera po këtë vit kanë harxhuar: Maqedonia, rreth 2700, Serbi-Mali i Zi, rreth 3000, Kroacia, rreth 3000, Bullgaria, rreth 3700, Bosnja dhe Herzegovina, rreth 1600, Rumania, rreth 2000 dhe Greqia rreth 4200 kwh për frymë. Pra jemi të fundit në Ballkan për konsum të energjisë elektrike për frymë. Po të shkojmë më tej, do shohim se Italia po gjatë këtij viti konsumoi rreth 5200, Franca rreth 6600, Gjermania rreth 6000 dhe SHBA rreth 12000 kwh për frymë energji elektrike.

Le të bëjmë një matematikë të thjeshtë. Sipas të dhënave të Austrian Energy Agency (http://www.eva.ac.at/index.htm), Shqipëria ka importuar në vitin 2003, 7.775 TJ (tera xhoul, tera - 10¹²). Duke ditur që 1 kwh = 3.6 x 10⁶ xhaul, 7.775 TJ të importit të energjisë elektrike për çdo vit na përkthehen në 2.16 x 10⁶ kwh. Dhe duke marrë çmimin e 1 kwh rreth 70 euro (nga shtypi shqiptar), na del se për këtë import të energjisë elektrike janë shpenzuar rreth 150 milion euro. Në qoftë se këtë shifër e shumëzojmë me dhjetë, duke pranuar se gjatë dhjetvjeçarit të fundit kemi patur afërsisht të njëjtin import energjie, na del se kemi shpenzuar rreth 1 miliard e gjysmë euro vetëm duke blerë energji këto dhjetë vjet. Dhe po të mendojmë se çmimi i ndërtimit të një hidrocentrali është afërsisht 1 milion euro për 1 Mw, me shumën e mësipërme mund të ishin ndërtuar në këto dhjetë vjet më shumë se tre hidrocentralet e mëdhej ekzistues të Shqipërisë (Fierza me 500 Mw, Komani me 600 Mw dhe Vau i Dejës me 250 Mw). Kurse po ta kthejmë në rrugë, me raportin 1 milion euro - 1 km rrugë, do kishim ndërtuar 1,500 km rrugë të klasit të parë në tërë Shqipërinë.

Nga gjithë sa u tha më lart, del mungesa e një strategjie të mirëfilltë, konkrete. Dhe nuk është se strategji nuk janë përpiluar. Në vitin 1996 nga Komiteti Kombëtar i Energjisë, u paraqit Strategjia Kombëtare Shqiptare e Energjisë, në bazë të së cilës u muarën dhjetra kredi nga institucionet finaciare ndërkombëtare dhe përsëri gjendja e energjisë elektrike të Shqipërisë është kjo që është. Gjithëshka pengohet nga politika e madhe dritëshkurtër, nga konflikti politik, lufta e vazhdueshme mes pozitës e opozitës. Të vjen çudi kur sheh drejtorë të KESH-it, ministra e kryeministra të dalin e të thonë se faji është i këtij apo i kësaj. Të vjen edhe për të qeshur kur ish funksionarë të mëparshëm të dikastereve të lidhura me energjinë dalin e ftojnë në TV shou ashtu si në beleg balozët e qëmotit, funksionarët e rinj, a thua se ata vetë, të mëparshmit e kanë bërë punën e tyre siç duhet. Askush nuk jep dorëheqjen. Të gjithë justifikohen. Dhe justifikimet gjenden kurdoherë.

Korporata Energjitike Shqiptare (KESH) u ngrit në vitin 1992, si organizmi shtetëror që prodhon e shpërndan energjinë elektrike. Kjo strukturë prej mamuthi ka shërbyer si një mbështejtje e fuqishme e partive në pushtet dhe duke qënë shtetërore ka lejuar vetë shtetin së pari që të konsumojë energji elektrike e të mos paguaj në kohën e duhur. Mos privatizimi pjesë pjesë i KESH është një gabim i pafalshëm i shtetit shqiptar. Në Strategjinë e re të Energjisë të Komisionit Evropian që u përmend në krye të këtij shkrimi, theksohet shprehimisht se nuk mund të qëndrojnë së bashku si njësi efikase edhe prodhimi edhe shpërndarja e energjisë. Por shteti shqiptar e shtyn e zvarrit pa fund privatizimin si të KESH-it ashtu edhe të organizamave të tjera shtetërore. Pushtetarëve u duket vetja më të sigurtë e më të fuqishëm kur ndjejnë pranë tyre praninë e mamuthëve të tillë si KESH, Telekom e të tjerë. Moszgjidhja e çështjes së pronës dhe ngadalësia e privatizimit janë dy elemetët më thelbësorë në stanjacionin shqiptar të viteve të fundit.

E pra ç’bëjnë shqiptarët këto ditë pa drita? Sigurisht qahen e ankohen. Por ditët kalojnë shpejt, vjen pranvera, Fierza mbushet prapë, ditët zgjaten dhe gjaku i njerëzve përtërihet. Lokalet e Tiranës turfullojnë nga zhurma e hareja. Harrohen ditët pa drita, harrohet që dimri vjen prapë e prapë dhe prapë e prapë Shqipëria do të jetë në po atë gjendje po nuk u bë ajo që duhet. Vijnë votime e ikin votime, por shqiptarët nuk i mendojnë më dritat, ashtu të kapluar nga inate të tjera, mllefe të tjera, halle të tjera e qejfe të tjera. Ç’fat që i ra kësaj klase politike shqiptare me këtë popull që ka!

Botuar në Gazeta Sot, 17 janar 2007

Të ndërrojmë lojën, jo thjeshtë lojtarët

2007-01-06T15:26:00.000-08:00

Ne nje shkrim dy ditë më parë ne Uashington Post, senatori i Ilinoisit, Barak Obama, ylli i ri në ngritje i Partisë Demokratike të SHBA dhe një nga kandidatët e mundshëm për president në 2008 apo më pas, ngre me mjaft mençuri e kompetencë çështjen e një etike të re në jetën politike amerikane në vazhdën e luftës kundër korrupsionit.

Sipas sondazheve të opinionit publik, korrupsioni ishte një temë e lakuar gjerësisht në zgjedhjet e fundit për në Kongres e Senat, në Amerikë. Ishin pikërisht aferat korruptive ato që bënë që shumë nga kongresmenët apo senatorët ekzistues të humbisnin karriget. Por do të ishte gabim të mendohej se ky mesazh popullor, pra ai i luftës kundër korrupsionit, ka për qëllim vetëm një parti apo një politikan. Ai drejtohet në të dy krahët. Prandaj, thotë Obama, nuk është e mjaftueshme të ndrrojmë thjeshtë lojtarët por ne duhet të ndryshojmë lojën. Ai propozon që projekt-ligji mbi etikën duhet të jetë më i plotë. Ne duhet të ndalim çfardo praktike, thotë ai, që do të bënte që një person i arsyeshëm të besonte se një punonjës publik bëhet borxhli ndaj një lobisti. Kjo do të thotë ndalim i plotë në dhurata e dreka e darka, udhëtime të sponsorizuara apo me avionë privatë. Dhe veç kësaj, shton ai, duhet të heqim politikën e partizanizmin nga hetimet e etikës dhe të lëmë gjyqësorin të bëjë punën e vet edhe mbi ne.

Mjaft interesant është gjithashtu në këtë shkrim një propozim i Obamës lidhur me një komision të etikës, të pavarur e jo-partizan që do të shërbente si institucion mbikqyrës i publikut amerikan mbi Kongresin. Komisioni do të kishte në përbërje ish gjykatës dhe ish anëtarë të Kongresit nga të dy partitë dhe do të lejonte çdo shtetas të raportonte shkeljet e mundëshme etike nga ligjebërësit, punonjësit e stafeve të tyre apo lobistët. Ne, mendon ai, duhet të rivendosim besimin e popullit amerikan në procesin etik duke siguruar se interesi vetjak politik nuk mundet më t’i pengojë politikanët në zbatimin e rregullave të etikës. Një tjetër përfundim i Obamës është se nuk mund të ndryshohet mënyra e punës e qeverisë pa ndryshuar së pari mënyrën se si punon kongresi.

Dhe të gjitha këto thuhen për një vend si SHBA ku drejtësia nuk kursen askënd nga ata që provohet se kanë futur garuzhden në pellgun sa të ëmbël aq dhe të hidhur të korrupsionit. Janë mjaft kongresmenë e senatorë të këtij vendi që vuajnë dënime me burg anembanë Amerikës. Të tillë janë Rendi “Djuk” Kaningham, Xhejms Trafikant, Mario Biaxhi e të tjerë. Një numër të tjerësh janë në procese hetimi.

Të vjen çudi se në 16 vjet jete parlamenti në Shqipëri, asnjë deputet nuk është proceduar apo dënuar gjatë mandatit të tij parlamentar dhe ndoshta vetëm një, në mos gabohem, është dënuar pasi ka pushuar së qënuri më deputet. E pra, zërat në popull kanë qenë të shumtë, mediat, kush më pak e kush më shumë, sipas interesave të tyre, i kanë trumbetuar apo fshehur aferat korruptive të deputetëve dhe magjistratët kanë qenë të zënë për të ruajtur karriget e tyre në ato kurthe e prapaskena që u ngre politika, krimi i organizuar e tarafet mafioze.

Korrupsioni është mjerimi i vendeve të vogla e të varfëra si ky i yni. Ndaj ligjet për të përfshirët në korrupsion veçanërisht kur ata janë ligjebërës apo punonjës të lartë shteti, duhet të jenë më të ashprat. Ligji është prita ku duhet të ngecë korrupsioni. Por ligjet tek ne ende vazhdojnë të bëhen të mangëta, të paqarta, jo largpamëse dhe që të nesërmen kanë nevojë për shtesa, amendamente e spjegime. Kjo sepse ato bëhen në një atmosferë të ngarkuar politike ku shpesh herë as që mendohet për prita ndaj korrupsionit apo për rend të vërtetë demokratik, por për stërkëmbsha për kundërshtarët politikë, për lobe interesash të çastit apo të ardhëshme. Mbi të gjitha, zhvillimi i një gjyqësori të ndershëm, të paanshëm, guximtar e larg partizanizmit politik do ta bënte korrupsionin të strukej si një kone e rrahur e të mos lehte si qen i tërbuar anembanë jetës shqiptare.

Një ligj i plotë mbi etikën parlamentare do të pengonte shumë politikanë shqiptarë, qejflij të jetës mondane të bridhnin kazinove e resorteve të botës me paratë e lobistëve që në Shqipëri përfaqësohen nga lloji më agresiv e më i paskrupullt. Do të pengonte shumë nga ahengxhinjtë politikanë shqiptarë të hanë e pinë lokaleve me paratë e atyre që presin t’u hapin ndonjë shteg ku të kalojë fitimi i madh i paligjshëm apo bërë i ligjshëm në mënyrë të paligjëshme.

Por a mund të mbikqyret parlamenti tek ne ashtu siç propozon Obama? Kjo është e dyshimtë pasi kjo lloj mbikqyrjeje lidhet me një moral të lartë publik qytetar, me një kulturë demokratike të ushtruar gjatë. Një komitet i tillë mbikqyrës do të bëhej shpejt një mollë sherri për të përfshirë në të “të mijtë“ apo “të tutë“, të majtë apo të djathtë, të kuq apo blu sado apartiakë të hiqeshin apo shiteshin ata. Ende në Shqipëri nuk është krijuar institucioni i ndrshmërisë civile ku personi të nderohet për fjalën e veprimin e mençur pavarësisht se kjo fjalë apo ky veprim mund të mos i shkojë për hosh atyre që kanë pushtetin. Një komitet i tillë do të kthehej në një organizëm të ngjashëm me KQZ, KKRT e të tjera ku anëtarët i nxjerrin sytë njeri tjetrit për hatër të zotërve që i kanë vënë në ato poste.

Do të ishte me vend që krahas gjithë të tjerave, të përshpejtojmë formimin qytetar të shtetasit shqiptar, mpiksjen e një kulture demokratike gjithnjë e më të fuqishme e aktive. Eshtë detyrë e shoqërisë civile t’i vërë shpatullat këtyre objektivave. Për fat të keq, shoqëria civile e cila u hodh e vrullshme e plot energji në jetën pluraliste shqiptare, në shumë raste ka ardhur duke u bjerur, u familjarizua me pushtetin, u plak dhe interesat ju degraduan në ato më së shumti personale. Energjia e shoqërisë civile duhet përtërirë e shtuar paprerë dhe këtu mund të bëjnë më tepër të rinjtë e shkolluar që hyjnë e dalin në Shqipëri dhe përvojat demokratike të vendeve të tjera.

Ndoshta gjëja më e keqe që ka ndodhur në Shqipëri këto vite është zhgënjimi i publikut dhe mosbesimi te shteti e politika. Kjo ndodhi jo vetëm pas aksidentesh të rënda në jetën politke shqiptare por edhe si pasojë e zallamahisë së përditëshme, e premtimeve boshe, e armiqësisë së egër partiake, e meritokracisë së pamerituar. Eshtë e domosdoshme që ky besim i shtetasit shqiptar tek shteti i tij, tek politikani i tij, deputeti i tij, të rikthehet. Pa të, të gjitha proceset zgjedhore në Shqipëri do të jenë të mangëta, të manipuluara e jo përfaqësuese. Po të vazhdohet kështu, publiku do të mblidhet gjithnjë e më tepër në vetvete, do të mendojë fare ngushtësisht e personalisht dhe do t’u japë dorë shtetarëve të zhvillojnë lojën e tyre të qejfit e akraballëkut. Ja pse është e rëndësishme që ky besim tek publiku duhet rikthyer. Dhe besimi rikthehet, siç thotë Obama, duke ndryshuar lojën dhe jo lojtarët që e luajnë këtë lojë. O popull, je ti pra që e vendos lojën që duhet luajtur.

Botuar në Gazeta Shqip, 6 janar 2007

Shqiptarët në fund të vitit 2006

2006-12-24T11:43:00.000-08:00

Në fund të çdo viti është zakon që njeriu të vihet në mendime. Dhe kjo është e natyrshme. Eshte një ritual i lashtë sipas të cilit çdokush bën në vetevete një bilanc, ç’më solli ky vit, ç’kam bërë e ç’nuk kam bërë. Më të rinjtë që ende nuk e ndjejnë peshën e viteve, jepen pas haresë e qëllon që të mos e vrasin mendjen shumë. Të tjerë qëllon që ndjejnë edhe mallëngjim për vitet që ikin si pa u marrë vesh. Fundi i çdo viti sjell kurdoherë gëzim e trishtim përzjerë bashkë. Kjo është e natyrshme: C’est la vie!

Për shqiptarët ky është fundviti i 16-të që kur i ikën diktaturës komuniste dhe jetojnë në një shoqëri më të lirë e më demokratike. 16 vjet nuk janë pak. Ahmet Zogu mbretëroi në Shqipëri një çikë më pak se kaq po megjithatë ja doli të krijonte një shtet, autokratik, anadollak, quaje si te duash, por krijoi një shtet si gjithë Evropa e asaj kohe. Enver Hoxha në 16 vjet e bëri Shqipërinë ashtu si deshi, me tokat kooperativa e të gjitha të shtetëzuara, me armiqtë e klasës nëpër burgje e internime dhe e ndjeu veten si Mesi të marksizëm-leninizmit që kishte misionin e goditjes ndaj revizionistëve dhe imperialistëve. Të dy ata i dhanë fytyrën e tyre shtetit shqiptar. Sigurisht, pas vitit 1990, të gjithë ne nuk prisnim që njëra parti apo tjetra, njëri krypartiak apo tjetri t’i jepnin fytyrën e tyre shtetit të ri shqiptar. Sepse kjo ishte tjetër kohë tani dhe idealet e njerëzve frymëzoheshin nga era e pluralizmit, lirisë dhe demokracisë që frynte anembanë botës. Por që të krijohej një shtet përsëmbari, që të mos ishte as më i mirë e as më i lig se të tjerët, këtë zorr se ka shqiptar që të mos e ketë lutur e dashur dhe të cilin ta ketë menduar në çdo fund viti si ky tani.

E pra, ai shtet shqiptar që ëndërrojmë është tepër larg. Politikanët shqiptarë, si një shportë karavidhesh dhanë e morën këto 16 vjet me fjalë e me vepra, me këmbë e me duar të sundojnë njeri tjetrin dhe shporta u end kuturu, më të majtë e më të djathtë, përpara e prapa po kurrë nuk bëri një çap më tej se atje ku ishte. Po ta analizosh me nge, del se edhe në kemi bërë një lloj përparimi, e kemi bërë se na ka tërhequr pas më tepër vrulli i ndërkombëtarëve se sa na ka shtyrë vrulli ynë.

Ky fundviti e gjen Shqipërinë në po atë zallamahi grindjesh e mosmarrëveshjesh politike që jemi mësuar ta shohim prej vitesh. Të huajt janë lodhur së qënuri arbitër e gjykatës. Ata s’dinë anën e kujt të mbajnë. Ndërhyrjet e tyre janë shpesh herë të paefektëshme dhe stërhollimi i logjikës shqiptare të sherrit, me kthesat e papritura, inatet eksplozive e interpretimet krejt arbitrare e ndryshe të çdo gjëje të shkruar, i bëjnë këta arbitër të gjorë krejt të pafuqishëm e të mallkojnë fatin që u ka rënë ky mision. E bastionizuar rëndë në blindazhet e llogoreve partiake, politika shqiptare me “ne” dhe “ata” nuk ka shoqe në botë. A thua do të ulet e ta takojë Berisha ndonjë ditë Ramën dhe të bisedojnë si dy njerëz normalë që fati e ka sjellë të ndikojnë në fatin e mbarë një populli?

Ky fundviti e gjen Shqipërinë përsëri pa drita. Përmenden arsye, krizë energjie ballkanike, krizë evropiane...E kujt i duhet kjo? Ajo që duhet janë dritat. Ndaj bëhen votime çdo katër vjet. Qytetet e botës shkëlqejnë nga dritat. Duke ndënjur pranë një peme të madhe krishtlindjesh në San Francisko, mora vesh se fuqia elektrike e saj dhe e të gjithë kompleksit ishte 50 megavat. Dhe po mendoja: kjo do të thotë sa 500.000 shtëpi me nga një llampë 100 vat. Dhe në mend më erdhi Tirana e cila kur dritat ikin gumzhin nga zhurmat e gjeneratorëve të lokaleve që duket sikur bërtasin me të madhe ankimin e pazëshëm të qytetarëve.

Ky fundviti e gjen Shqipërinë përësri me rrëmujën e ndërtimeve pa plane e pa kritere, apo më mirë me plane e kritere mendjengushta. Marrjet e lejeve të ndërtimit dhe vetë ndërtimet janë bizneset e arta. Por askush nuk kujtohet se si pallatet ngjitur me njeri tjetrin i marrin frymën banorëve. Po ç’po bëhet me parkimet e makinave? Kur do të nisë Tirana të ndërtojë jo vetëm pallate madhështore por edhe godina parkimesh nën tokë e mbi tokë? Kur do të nisë qendra e Tiranës e cila ka shumë fundvite që u vjen ndërmend njerëzve. Sa gropa të tjera si ajo e Hajdinit do të hapen e do të mbyllen apo do të rrinë si varre të hapura në vite? Kur do të riparohen e ndreqen rrugët një herë e mirë dhe jo çdo dy-tre vjet duke e ngopur qytetin me pluhur të bollshëm?

Ky fundvit e gjen Shqipërinë përsëri të paqartë për të gjithë perspektivën. Çdo gjë që është bërë nga kundërshtarët është e keqe, duhet rrëzuar e prishur. Se duke qënë armik, ç’gjë të mirë mund të bëjë kundërshtari yt, apo jo? E pra, a nuk mund të ketë një strategji kolektive, bipartizane për gjërat më të rëndësishme të një vendi të vogël si ky i yni? Strategji për të cilën të binin dakord të gjitha palët dhe jo te bëjmë një rrugë e të prishim një rrugë, të ngremë një tubacion e të prishim një tubacion, të privatizojmë një ndërmarrje të ç’privatizojmë një ndërmarje.

Ky fundviti e gjen Shqipërinë të ngërthyer në llafazanërinë e kakofoninë e saj të zakonëshme e lodhëse. E gjen kaotike, të rrëmujshme, me plane shkeleshko e me korrupsion të paimagjinueshëm. E gjen me statistika të hallakatura e të pasakta. Sa vende pune të reja pune janë krijuar këtë vit? Sa është shtesa e të ardhurave për frymë këtë vit? Çfar ka përfituar e çfar ka humbur qytetari shqiptar nga shteti i tij për këtë vit që ka paguar taksat? Sa është shtesa e atyre që ndjekin shkollat, e atyre që mbarojnë shkollat, sa është shtesa e arsimtarëve për frymë, e mjekëve për frymë? S i është goditur krimi këtë vit? Sa të droguar ka shpëtuar shoqëria nga tundimi i drogës? Sa zyrtarë të korruptuar kanë shkuar në gjyqe e në burgje? Këto i të gjitha duhet t’ja thotë shteti qytetarit të vet në këtë fundviti. Po ku ka kohë i ziu shtet? Ai ende nuk ka gati listat e votimit për zgjedhjet e sherrosura vendore.

Ky fundviti e gjen Shqipërinë ende pa zgjidhur problemin e pronës. Ka 16 vjet që vjen vërdallë shteti i hallakatur shqiptar dhe këtë problem nuk e zgjidh dot. Pret që t’i thotë bota: E di ç’keni ju, a doni ca tokë andej nga Antarktida që t’ua ndani atyre që do të kompensoni? Ose pret t’u japë bota ndonjë grant të madh që gjysma të shkojë në xhepa pushtetarësh e gjysma të zërë qoftë një mballomë të vetme ndër ata që pretendojnë pronat e tyre. E pra, problemi i pronës vazhdon të jetë një spekullim i madh në këtë fundviti.

Ky fundviti e gjen Shqipërinë me një arsim e kulturë të përçudnuar. Kush vallë do të na japë ndonjë pasqyrë se ç’performancë kanë patur shkollat këtë vit? Ç’përparime kanë patur nxënësit dhe mësuesit e tyre? Sa nxënës e kanë nisur shkollën dhe sa e kanë lënë pa mbaruar? Ç’bëhet me ato shkollat e fshatrave që raportohet sikur janë të mirëqëna? Po me programet e shkollave a ka ndonjë përparim? Apo ende mësohet periudha envero-ramiziste si nga përrallat e xhaxhove të mallëngjyer? A do të vazhdojmë të kemi po atë frymë arbitrare e partiake në kulturë e në arte? Oh, sa shumë pyetje për një fundviti të zakonshëm!

Ky fundviti e gjen Shqipërinë që më së fundi bëri një deklarim ashtu pa shumë zhurmë e bujë në parlament kundër komunizmit. Po vallë vetëm kaq duhej bërë? Kaq plesht i vogël paska qenë ky komunizmi sa që të mos kemi kohë të merremi më shumë me të? U fol e u fol për dosjet dhe gjithshka përfundon e harruar pas halleve të përditëshme që sjell jeta e pas problemeve të reja që dalin. Shqipëria që diskuton kaq shumë e me zhurmë për festën e çlirimit, duhet të diskutojë pa vonesë për një ditë të përkujtimit të viktimave të regjimit të diktaturës envero-ramiziste. Vini re sa me dinjitet e me madhështi e bëri dënimin e komunizmit Rumania. Në paraqitjen në parlament nga presidenti Traian Bashesku të raportit 650 faqesh mbi krimet e komunizmit në atë vend, merrnin pjesë figura të njohura anti-komuniste si ish mbreti i Rumanisë, Leh Valesa e Zhelju Zhelev. Në raport thuhej se regjimi komunist është përgjegjës për vrasjen e përndjekjen e 2 milion rumunëve. Dhe a thua se Rumania ka patur një regjim komunist më të egër e barbar se ai shqiptar? Kurrën e kurrës. E pra, Shqipërisë i takonte ta bënte këtë gjyq të lartë e të ndershëm kundër komunizmit e të ftonte gjithë botën të merrte pjesë në atë ceremoni. Sepse rrallë vend mund të gjendet mbi faqe të planetit që të ketë vuajtur më shumë e më dhimbshëm nga komunizmi sesa vendi ynë nga komunizmi allahoxha.

E pra, le t’i kthehemi edhe një herë asaj: A mund të vendosim një statistikë të rregullt e të besueshme për të parë çdo fundviti se sa ka bërë prapa apo përpara shoqëria shqiptare? Sepse gjithëshka mbytet e mbulohet nga llafollogjitë, nga llogjet e nënave të Zeqove majë thanave (sa shumë nëna Zeqosh e sa shumë thana paska patur kjo e shkretë Shqipëri!), nga vetëmburrjet e vetëlëvdatat, nga mëritë e grindjet e pafund. Le të luftojmë pra që kjo të bëhet. Dhe le ta shpallim javën e fundit të çdo viti Javën e Paqes me njeri tjetrin. Le ta lënë mënjanë urrejtjen dhe të pajtohen qoftë për këtë javë që nga Don Kishotët e mëdhej me armurat politike e deri te Sanço Pançat e vegjël që u venë pas. Le të shohim te gjithkush mikun e shokun dhe le t’i urojmë gjithkujt të mirën. Të jepemi pas virtutit dhe jo ta bëjmë vesin e vanitetin udhë të jetës. Të jepemi pas kulturës sepse një shtet i kulturuar e demokratik bëhet vetëm me njerëz të kulturuar e demokratë. Gëzuar o shqiptarë kudo që jeni në botë! Gezuar ti mik qe as ndodh të të bjerë në vesh a në sy fjala ime po që mezi ja del të mbash gjallë veten e familjen tej e ndanë skërkave të Shqipërisë. Megjithatë, gëzuar! Gëzuar o brezi i vjetër i baballarëve tanë që ende e shihni me dyshim atë botë ku rreket të hyjë Shqipëria. Gëzuar edhe ti biznesmen që përpiqesh t’ja hedhësh shtetit siç do të ta hedhë shteti ty! Gëzuar ju mësues e mjekë të zhgënjyer që ua kanë nxjerrë nga qejfi zanatin. Gëzuar o deputet e papagall i partisë që s’the një herë një fjalë për të të mbajtur mend! Gëzuar ju o gazetarë, buburrecë të vegjël në rrjetën e madhe që ka thurur konjuktura sociale! G[zuar edhe juve o ish burgji e ingranazhe t[ diktatur[s komuniste q[ botoni kujtimet tuaja pompoze dhe e k[rkoni fajin n[ yjet e larg[t ku s’ka k[mb[ njeriu. Gëzuar ty o rini që gjakndezur brohoret harenë e gëzimin edhe kur atë ta rrëmbejnë nga dora! Gëzuar ju nëna shqiptare që shihni nëpër televizorë vetëm sherre e tmerre. Gezuar ju shqiptarë të Kosovës që këtë vit që vjen do ta keni Kosovën të lirë e të pavarur! Gëzuar ju emigrantë e studentë shqiptarë në Evropë, Amerikë e Oqeani që t’i tregoni botës se nuk është ndonjë hata e zezë të kesh lindur shqiptar kur di të jesh njeri dinjitoz e i kulturuar i botës. Gëzuar të gjithëve 2007!

Botuar ne Gazeta Sot dhe Metropol, 24 dhjetor 2006

Vallja hibride

2006-11-26T14:19:00.000-08:00

Shqipëria në grupin e vendeve me regjim hibrid në indeksin e fundit të demokracisë të revistës së njohur angleze The Economist. Nga vendet e Evropës Juglindore ka prapa vetëm Bosnje dhe Herzegovinën (që dihet se çfar kongloshteti është) dhe Turqinë ku ende mund të futesh në burg po fyeve “turqizmën”. Greqia, fqinja jonë dhe “armiku” ynë i madh është në grupin prej 27 vendesh të vendeve demokratike të botës, duke lënë prapa Anglinë e Francën. Të gjitha vendet e tjera të Ballkanit janë në grupin e vendeve me demokraci me të meta. Pra kanë të meta po quhen vende demokratike. Ky paloshteti yni, i Shqipërisë, sipas sondazhit është asgjë më shumë se sa...shtet hibrid.

Gjithsesi ky lajm do të kalojë si gjithë të tjerët, pa ndonjë bujë të veçantë në “hibridin” shqiptar. Sa vende janë në sondazh, do thonë? Nja 165. OK, Shqipëria është në vendin e 83, pra në mes. E de, s’është dhe aq keq. Vetëm këtij që u quajtkërka “hibrid” si t’ja bëjmë? Por ne kemi një shprehje: e hamë turpin me bukë. Kjo është e lashtë, kur ushqimi identifikohej me bukën. Po sot ne e hamë turpin me shumë gjëra edhe më të mira, me të cilat kapërdihet edhe më me lezet, me biftek, me peshk, me verë në restaurante luksoze majë godinash shumëkatëshe apo buzëdetesh, me shoqëri të bujshme a privatësi intime. E pimë me kafe, me raki e uiski dhe pastaj i turremi debateve pa fund në gazeta, radio, televizione e forume të internetit. E ku pyesim ne se si na quan bota? Ne s’na bën syri tërr por vazhdojmë sipas asaj këngës së famshme: dhe në gojë ujkut hedhim vallen. Dhe ujku i shkretë habitet aq shumë nga kjo valle sa mbetet gojëhapur e nuk mbyll dot gojën!

E pra, ky lajm do kalojë si pa u ndjerë sepse Shqipëria prodhon lajme pa fund. Ç’thonë të mëdhejtë e politikës? Pse erdhi në Shqipëri Selami? Si u prit në Kosovë si një “vigan liberator” ish diktatori zëkec Ramiz Alia? Ç’thotë Kadareja? Po Qosja? Ç’identitet kemi ne shqiptarët mor aman, se nuk po na zë dot gjumi? Kush do ta intervistojë Janullën? Kur do të na bëjë zonja Hoxha formën e ardhëshme politike? Kur do të hapen ato të shkretat dosje? Si shkon klasifikimi i VIP-ave në Tirana Observer? Të rejat e fundit nga Kënga Magjike. Pse u prenë çedrat te lulishtja gropë e ministrive?...Pastaj prapë ndonjë video alla Gjoni dhe hamendjet për presidentin e ardhshëm dhe ministrinë e të krishterëve të ndershëm të Nardit e Nikollës....Sa herë i mendon të gjitha këto margaritarë të kurorës të medias shqiptare që shumfishohen në tryezat popullore të vatrave shqiptare, në rrugë e shtëpi, që nga dominotë me zhul të pensionistëve e deri te shndritjet e kristalit të gotave në Sheraton, aq më shumë të shkon mendja se ç’fjalë me vend e gjetur është fjala “hibrid”. Në kohën e komunizmit “hibrid” ishte një lloj misri hamullor, i verdhë e i madh që s’e hante as derri (po që e hante ndonjëherë edhe populli vende vende). Por ama për sy, nuk kishte të sharë.

Vallë kështu do të vazhdojë ky vend? Ka 15 vjet në udhën demokratike dhe demokracia nuk duket gjëkundi. Vetëm hibridi na mbeti. Një ironi e shëmtuar e atij misrit që zgërdhihet dhëmbëverdhë e s’do t’ja dijë fare në vlen apo jo për gjë. Vazhdon vallja hibride shqiptare. E çuditëshme, e allasojshme. Na duhet kurdoherë të shpikim një ujk. Që t’ja hapim gojën me zorr e t’ja hedhim vallen mu në gojë. Hajde valle, hajde! Çuditet bota. Dhe po të dalë fjala vjen Amerika, apo Anglia apo qoftë dhe Italia e të thotë se jep dyshtetësi (apo qoftë njështetësi) për shqiptarët, bobo çfar kthese të rrufeshme do të merrte vallja hibride! A thua do të mbetej ndonjë shqiptar pa u turrur drejt këtij shansi të ofruar bujarisht? Vetëm ndonjë i mbetur zgëqeve, atje ku nuk dëgjohet trumpeta zëçjerrë e mediave. Vetëm ata do të qenë “patriotët” që nuk do ta braktisnin mëmëdhenë. Nga rreth 6 milion shqiptarë në trevën ballkanike, janë gati dy milion shqiptarë të shpërndarë sot nëpër botë. Nuk është puna se kanë ikur më të mirët e kanë mbetur më të liqtë, as se kanë ikur më kozmopolitët e kanë mbetur më patriotët. Eshtë një prirje e natyrshme për t’i ikur lodhjes e mundimit të valles hibride shqiptare dhe për t’u futur në një valle më të shtruar, më të thjeshtë, më njerëzore që luhet e pabujshme dhe nuk të merr mendjen, në vallen e madhe të njerëzimit e botës.

Ky difuzion i natyrshëm është ai që do ta bëjë Shqipërinë duke zhbërë vallen e saj hibride të amokut. Këtij difuzioni i trëmbej diktatura komuniste kur mbyllte deri në gjakderdhje kufijtë. Ky difuzion është fitorja më e madhe e pakthyeshme e Shqipërisë në këto 15 vjet. Ai do të sjellë rilindjen e dytë kulturore të Shqipërisë, do të pastrojë ndërgjegjet e vrara e të malcuara, do të shtojë trensparenten e të ndershmen në jetën shqiptare dhe do të rritë qytetërimin e një kombi vital që është ngrënë përjetësisht me veten e tij më shumë se me të huajt.

Për të arritur këtë na duhet të bëjmë ca gjëra të thjeshta: Të flasim më pak e të punojmë më shumë. Të shplajmë trutë nga mendësitë komuniste. Shteti nuk është as prifti, as mësuesi, as beu e bamirësi ynë; është vetëm partneri ynë për ndërtimin e një jetese më të mirë. Të mos bastionizohemi si gurë shahu në skalionet e politikës duke e parë të keqen vetëm e vetëm në kampin e kundërt. T’i detyrojmë politikanët të jenë më të ndershëm e transparentë. Të luftojmë për ligje të mira dhe t’u bindemi atyre më shumë se zotave e pejgamerëve. Të inkurajojmë futjen e sa më shumë forcave të reja në jetën qytetare e politike. Të mos thashethemizojmë e përgojojmë çdo aspekt të jetës shqiptare duke përhapur ndjenjën e pështirosjes e të mosbesimit. Të mos shpikim armiq e ujqër për vallen tonë e të mos kërkojmë fajtorë jashtë nesh për ato që s’na ecin. T’u hapim udhë më të zotërve e më të diturve dhe të marrim mbi supe aq sa ç’mund të mbajnë supet tona. Të jemi më pak egocentristë e më shumë modestë: qendra e gjithësisë gjithsesi është shumë e shumë larg secilit nga ne. Kulturë, kulturë dhe vetëm kulturë. Kështu do të mund ta futim vallen hibride shqiptare në vallen e shtruar të shumicës më të kulturuar të njerëzimit e botës.

(Botuar në Gazeta Sot, 26 nëntor 2006)

Kush e njeh Blerta Foniqin?

2006-11-15T11:22:00.000-08:00

E njeh kush vallë nga lexuesit e rregullt të shtypit në Shqipëri e Kosovë Blerta Foniqin? A e njeh kush nga tifozët hungurues të përleshjeve politike, analistët, opinionistët dhe të gjithë ata që mbushin tej e mbanë shtypin e shkruar në shqip, të përcjellë në eter me radio e TV apo në mundësitë e pafundme të internetit? E pra, në një nga gazetat e përditëshme mjaft të njohura e fokusuar në Evropën Juglindore (South European Times, http://setimes.com/) të internetit që del edhe në gjuhën shqipe, emri i Blerta Foniqit është mjaft i njohur.

Kjo gazetare e re është korrespondente e SETimes për Kosovën. Shkrimet e saj shquhen për një gazetari vetpërmbajtëse, për dhënien e fakteve të duhura, për tolerancë e korrektesë profesionale. Në klimën e vështirë politike të Kosovës së sotme, në prag të ngjarjeve të mëdha që e presin këtë vend e këtë popull, tensionet me ata që kundërshtojnë pavarësinë e ligjëshme të ëndëruar prej kohësh janë rritur mjaft dhe diplomacia ndërkombëtare bën çmos të gjejë zgjidhjen më të mirë të pranueshme. Në këtë klimë, është vështirë për gazetarët të mos rrëmbehen nga pasionet e të mos mbajnë dukshëm anë.

Blerta Foniqi është nga ato vajza të reja që e ka kuptuar siç duhet mjeshtërinë gazetareske. Gazetari i faktit është një gazetar i faktit dhe jo përcjellës i opinionit të tij në publik. Ai është kronikani i së përditëshmes dhe fokusuar në fushën e tij, politikë, ekonomi, kulturë apo sport, pasqyron ato që ndodhin brenda kësaj fushe, pa pasion të tepruar e anëmbajtje, pa paragjykime e intolerancë. Shkrimet e Blerta Foniqit janë njëlloj të vetpërmbajtura e të barazpeshuara edhe kur bën intervistë me kryeministrin e Kosovës apo citon krerë të saj dhe edhe kur interviston banorë serbë të Kosovës dhe shpreh pakënaqësitë dhe pasigurinë që ata kanë.

Kjo gazetare nuk bën bujë, shkrimet e saj nuk kërcasin. Po pse duhet të kërcasin shpesh herë si patllake letre shkrimet e medias? Ne nuk rrojmë dot pa këto kërcitje, na është mësuar veshi e nuk bëjmë dot pa to. Hidhen të gjithë kush e kush të shesë sa më shumë erudicion e kulturë të përbotëshme, xhveshin pallat e turren të bëjnë kërdinë. Vini re: pse duheshin harxhuar aq batare shtypi për çështjen e vajzës së zotit Kadare? Fare më kot, vetëm për të gjendur punë për njerëz të zhytur në limontinë intelektuale e vanitetin bjerrakotës, vetëm për të shfaqur inatet dhe urrejtjet tona primordiale apo qoftë dhe për veneracionet tona të sëmura. Një gazetare si Blerta Foniqi do të kishte bërë që në krye atë që në shtypin shqiptar u bë në fund: do të kishte nxjerrë dokumentacionin përkatës pa asnjë koment dhe publiku do ta kishte marrë vesh në çast se si ishte puna.

Gazetari është luftëtar për të vërtetën. Por e vërteta jo kurdoherë ndodhet në anën tonë. Atëhere atë duhet ta qëmtosh atje ku është. Gazetarët në shtypin shqiptar kanë kohë që janë bastionizuar nëpër llogoret partiake apo të politikanëve të veçantë. Sapo përmendet emri i dikujt prej tyre dhe të gjithë e dinë se kë do shajë e kë do lavdërojë. Kjo në aspektin e brendshëm, sepse në atë të jashtmin ka një unifikim e polarizim në të njëjtin krah, atë patriotik dhe nuancat e ndryshimeve janë të pakta. Diskutimi në se duhet të jetë apo jo patriot gazetari, është i gjatë dhe jo gjithkush e kupton në hapësirën shqiptare. Sikur të nisej një gazetar i shquar si Fevziu apo Nano për t’i bërë një intervistë Vojislav Koshtunicës apo Boris Tadiçit lidhur me ç’mendojnë ata për zgjidhjen e statusit të Kosovës, do t’i ndodhnin gjëra shumë të pakëndëshme vetëm sikur të shprehte idenë, e jo ta realizonte atë realisht. Janë këto të pakëndëshme që na bëjnë të mbajmë qëndrime krejt absurde ndaj institucioneve ndërkombëtare kur është fjala për njërin apo tjetrin aspekt. Për shembull, na vjen mirë kur gjykata e Hagës gjykon Millosheviçin, Shesheljin apo të paditur të tjerë serbë për krime lufte, po rrudhim buzët kur ajo gjykon ta zëmë, Ramush Hajredinin (me gjithë respektin që kam për të). E me që ra fjala, asnjë gazetë shqiptare në Shqipëri apo Kosovë nuk botoi padinë e gjykatës së Hagës ndaj tij apo shokëve të tij dhe akuzat që ajo përmbante. Mund të mos ishim dakord me ato akuza por vetë padia ishte një fakt me të cilin publiku duhej të njihej.

Por ama, kjo është detyra e gazetarit. Oriana Fallaçi, gazetarja e shquar italiane që vdiq para ca kohësh, ishte e famshme pikërisht për këmbënguljen e saj për të sjellë në faqet e shtypit nëpërmjet intervistave të shtetarëve demokratë e diktatorë, opinionet e tyre me të cilët ajo jo kurdoherë ishte dakord. Në kulmin e përleshjeve politike ku ka qenë ngërthyer bota, ka patur asë të shtypit, që pa u ndjerë e trumbetuar, pa daulle e zurna, kanë bërë punën e tyre, kanë sjellë mendimin e kundërt, të kundërshtarit, “armikut” dhe kjo nuk u është marrë si propagandë e si kundërvënie por thjesht si një mishërim i profesionit të gazetarit.

Përveç se duhet të pasqyrojnë më me profesionalizëm, pa anësi politike apo individuale të përditshmen e jetës shqiptare dhe të zhvillojnë me shpejtësi gazetarinë gjurmuese, gazetarët shqiptarë duhet të dalin edhe më nga guacka e “shqiptarizmës”, të bëhen më botëdashës e njerëzidashës e të krijojnë kontakte sa më të shumta me jetën aktive të të gjithë globit. Këto mund të duken ëndrra në një tavan të palyer e me laskra suvash, kur gazetarët shqiptarë kanë kaq shumë halle personale e profesionale, mundësi të pakta financiare e vartësi ndrydhëse nga bosët e shtypit. Por gjithsesi edhe në qofshin veç ëndrra, është mirë të ëndërrosh dhe për t’i realizuar ato duhet të ndihmojnë edhe shoqatat e institucionet gazetareske e të medias që shpesh herë kanë emra të mëdha e punë të vogël.

Zgjedhjet në SHBA: mësime e përvojë

2006-11-10T07:00:00.000-08:00

Me emocion të thellë u pritën anembanë Shteteve të Bashkuara rezultatet e zgjedhjeve për në Kongres, Senat dhe guvernatorët e administratat e shteteve, natën duke u gdhirë 8 nëntor. Ne shqiptarëve kjo datë na kujton kur lindi lugati komunist në Shqipëri, por në Amerikë ishte një ditë që shënoi një fitore të madhe të demokratëve ndaj republikanëve në pushtet. Pas 12 vjetësh, Partia Demokratike ka rimarrë kontrollin e Kongresit. Ajo ka ekuilibruar pozitën (në rast se nuk fiton shumicën) në Senat dhe ka marrë shumicën e posteve guvernatoriale.

Shumë analistë e shohin këtë fitore si një referendum ndaj politikave të dështuara të administratës së Bushit dhe paaftësisë së Kongresit republikan për ta bërë përgjegjëse këtë administratë. Partia në pushtet humbi postet senatoriale në disa shtete të rëndësishme si Pensilvani e Rhod Ajland. Ajo humbi këtë post gjithashtu në shtetin që i dha fitoren Bushit dy vjet më parë, në Ohajo gjë që tregon një ndryshim të opinionit të zgjedhësve. Demokratët sjellin një axhendë të gjerë që duke gjetur miratimin e publikut votues, sjell me vete ndryshime legjislative dhe një premtim për të konfrontuar presidentin Bush në çështje si lufta në Irak dhe përparësitë ekonomike konservatore. Gara edhe pse e ngushtë e fytafytas në shumë zona, shënoi një fitore të madhe të kampit demokrat që ishte parashikuar me kohë nga sondazhet e ndryshme e analistët e shumtë.

Për çdo vëzhgues, votimet në SHBA qenë një garë e fortë dhe e bukur, pa të shara e rrahje, pa krisma pushkësh. Më e shumta që u derdh qe ndonjë krikëll birre në baret e Uashingtonit, të Nju Jorkut e san Franciskos ku njerëzit rrinin në pritje të rezultateve që vinin valë valë në mbulimin plot vetëpërmbajtje e profesionalizëm të stacioneve më të njohura televizive. E tillë, korrekte, e gëzueshme dhe me një konfrontim sjelljesh qytetare ishte e tërë fushata zgjedhore e këtyre zgjedhjeve. Votuesit votuan për persona konkretë, për politikanë të vjetër e të rinj që kanë bërë të njohur me hollësi vizionin e tyre politik. Të zhgënjyer nga njëri, ata u prirën drejt tjetrit duke gjykuar se politikani për të cilin votonin do të bënte më shumë për t’ua dalë situatave ekonomike, për të përballuar shtëpitë e kredituara dhe shkollimin në kolegje e universitete të fëmijëve, për një politikë të jashtme më realiste.

Këto zgjedhje bashkë me shumë të tjera si to, janë një mësim i madh për ne shqiptarët. Vota e lirë është elementi më i shenjtë i demokracisë. Ajo nuk duhet shpërdoruar e topitur. Kujtesa e votuesve shqiptarë duhet të jetë e mprehtë dhe vigjilente. Vota e bën përgjegjës votuesin për të ardhmen e vet. Ai nuk duhet t’i kalojë premtimet e kandidatëve si gjëra të kota e bajate por të mbajë shënim e të kërkojë sqarime për to dhe kur të vijë rradha të kujtojë mosplotësimin e tyre.

E keqja më e madhe e votuesve shqiptarë është lidhja e tyre tradicionale pas partive. Sado më i mirë të jetë kandidati nga partia tjetër, ai shihet me syrin e të qënit një “armik” dhe për të nuk mund të votohet kurrsesi. Kjo nuk ndodh në Amerikë. Një kontigjent i madh i tyre kalon nga njëra parti tek tjetra në çdo zgjedhje, vetëm sepse shohin një alternativë më të mirë te sfidanti, qoftë ky i partisë tjetër. Dejvid Liberman edhe pse i pavarur, fitoi vendin e senatorit në Konektikat sepse njerëzit shohin tek ai njeriun që mund të bëjë më shumë për aspiratat e tyre. Dhe edhe pse mund të qenë demokratë apo republikanë, ata votuan për të.

A ndodh vallë në Shqipëri që zgjedhësit të dinë se ç’qëndrim ka mbajtur e si ka votuar deputeti i tyre gjatë një legjislature të tërë për çështje të ndryshme? As që bëhet fjalë. Gjatë fushatës së zgjedhjeve, kandidatëve për kongresmenë e senatorë ju kujtohej se sa herë kishin votuar për këtë e atë gjë e ç’qëndrim kishin mbajtur ndaj problemeve të rëndësishme të vendit. Kurse në Shqipëri së pari, votimet në seancat parlamentare janë në më të shumtën e rasteve tejet partizane dhe të komanduara nga partia dhe së dyti, vetë zgjedhësit janë indiferentë. Ja dhashë votën partisë, thotë ai dhe s’i bie mendja më se ç’u bë me atë votë.

Vetë sistemi proporcional është një sistem që favorizon, por favorizon padrejtësisht, partitë e vogla. Po ç’të mirë ka Shqipëria nga partitë e vogla përveç të përdorurit si monedha kusuri në pazarin e partive të mëdha? Mos vallë me që ja pamë hajrin për gjysmë shekulli një partie të vetme, duam të nxjerrim zinë tani duke patur dhjetra parti? Le të jenë sa të duan, por jo me vota proporcionale e me pragje sa t’i duan ato. Le të kenë kandidatët e tyre në çdo zonë dhe jo të jenë parti me dhjetë veta që të grinden e pjellin parti të tjera për hir të posteve. Prapa sistemit proporcional fshihet mediokriteti partiak i kamufluar shpesh herë si meritokraci partiake.

Klasa politike shqiptare është e interesuar kurdoherë për zgjedhje të rrëmujshme, të koklavitura, me grindje, me tensione. Që kur të humbasë një palë, të thotë më vodhën votat se të tilla qenë zgjedhjet. Sepse askush nuk është e sigurtë. Votat dhe elektorati blihen kollaj, ende votohet me turma, fshatçe, me fis, me taraf, me frikë, me presion. Vini re: ende në Shqipëri nuk është caktuar data e zgjedhjeve vendore. Dhe pastaj të presësh që këto zgjedhje të shkojnë normale. Në SHBA, zgjedhjet e fundit u zhvilluan të martën, ditë jave pra. Njerëzit qenë në punë dhe sekush linte punën për një orë, shkonte votonte e kthehej prapë. Askush nuk u qa e u ankua. Mund të mendohet kjo në Shqipëri? Po të jetë ftohtë, thuhet pse në të ftohtë, po të jetë nxehtë, thuhet pse në vapë, po të jetë në kohë pushimesh, thuhet pse në pushime, po të jetë në ditë pune, thuhet pse në ditë pune, me një fjalë: si i dhe ujë gomarit...

Edhe një herë kthehem tek ti i nderuar votues shqiptar. Ti je ai që i ke në dorë të gjitha sado që politikanët hiqen se të kanë në dorë ty. Momenti i votimit është momenti më vulnerabël për politikanin. Sado fodull e i rëndë, atij i duhet vota jote dhe vjen ta lypë atë. Mendohu mirë kur t’ja japësh. Mos ja jep për hatër të partisë që e mbështet, po për hatër të vetive të tij dhe besimit tënd se do t’i bëjë ato që premton. Në mos i bëftë, mbaja mend dhe kujtoja në votën tjetër. Thotë një shprehje amerikane: po të gënjyen një herë, turpi është i atij që të gënjen, po të gënjyen dy herë, turpi është yti, miku im.

Botuar në Metropol, 10 nëntor 2006

Heshtja që mashtron

2006-11-07T07:04:00.000-08:00

Nostalgjia e herëpasherëshme për të kaluarën komuniste që gjallohet e bën majë nëpër trazirën e jetës shqiptare është diçka që nuk e nderon këtë komb dhe flet kundër vetive të mira që ai i atribuon me krenari vetes. Eshtë e vërtetë që popujt përshtaten shpesh herë të rrojnë në kushte më të rënda se çdo të rronin natyralisht, në kushte të shkaktuara nga vetë qënie e struktura shoqërore. Eshtë e vërtetë se ndodh që vjen një kohë kur ata nuk gjejnë dot forcë të ngrihen e të shkundin zgjedhën e tiranisë dhe harrohen në përditshmërinë e jetës njerëzore me të gjitha të mirat e të ligat e saj. Në këtë rast, kur një zhvillim mbarëbotëror e përmbys këtë zgjedhë e tirani siç ndodhi me diktaturën komuniste, vërtet nuk ka pse njerëzit të bëjnë heroin e luftëtarin e paepur por ama nuk ka edhe pse të bëjnë indiferentin, të përgjumurin, për të cilin ajo që ndodhi, si të ndodhte si të mos ndodhte, na qënkësh njëlloj.

E pra, nuk është kështu. Ajo që ndodhi me shoqërinë shqiptare në fillim të viteve 1990, është kontakti i parë i këtij populli me demokracinë e vërtetë, është ngjarje më e madhe se pavarësia, shtetformimi, çlirimi nga pushtuesit e të tjera. Rrëzimi i komunizmit dhe ardhja e demokracisë në Shqipëri nuk ka precedent në jetën e këtij populli gjatë tërë historisë së tij. Sepse ai asnjëherë nuk ka qenë i lirë, as në kohën e Skënderbeut, të sulltanëve, të Zogut apo Enver Hoxhës. Kjo nuk duhet harruar kurrë dhe s’duhet lënë të mbulohet me lëmashkun e nostalgjisë për jetën gjoja të qetë e të siguruar në komunizëm.

Ata që mbrojnë sistemin komunist në Shqipëri, që vazhdojnë të nderojnë Enver Hoxhën, diktatorin tipik të komunizmit të atrofizuar në variantin më të ashpër të tij, janë një vrasje e persekutim i dytë për të vrarët e të persektutuarit e asaj epoke dhe një turp i madh si për të vdekurit që ikën të zhgënjyer, për të gjallët e dalë gjallë nga katrahura komuniste ashtu dhe për ne të tjerët që e përjetuam si fëmijë apo që lindëm më pas asaj monstre makabre.

Komunizmi është sistem i mediokritetit. Dijenitë që ky sistem kërkon nga individi janë të cunguara e të cekta. Dijenitë e thella e të gjera e bezdisnin dhe i nxirrnin telashe atij. Për më tepër, izolimi nga bota u bë gjithashtu një tipar thelbësor i komunizmit shqiptar. Pra njerëzit mediokër janë ata që kanë hak ta vajtojnë përmbysjen e tij, kanë hak të kujtojnë me nostalgji Enverin e tyre, atë figurë të pashkollë e arriviste, të pakulturë e inatçore, psiken e tij të sëmurë e delirante dhe diabolizmin e përçudshëm që do t’ja kishte zili edhe vetë Luciferi. Duhet kujtuar se jo të gjithë njerëzit jetonin keq në komunizëm. Kishte një sërë syresh që edhe pse të pasigurtë në jetën që bënin sepse thundra e atyre që kishin më lart mund t’i shkelte në çdo kohë, qenë gjithsesi të kënaqur në atë farë relativizmi të ndërtuar jetësor kur mijra e mijra të tjerë vuanin me të vërtetë. Këtyre të favorizuarve të komunizmit u shkonte fjala në të gjitha terrenet ku bënin jetën e tyre, në familje, rrethin shoqëror , në komshij, lagje e deri në nivelin që kishin në strukturën shoqërore apo shtetërore. Shumë nga ta edhe pa punuar fare (në se do të heqim mënjanë punës sorrollatjet e kota, propagandën, survejimet. mësimet e partisë dhe çdo gjë tjetër që lidhej me mbajtjen e rendit) siguronin një jetë normale brënda paftave kufizuese që qënieve njerëzore u vinin atë kohë si kuajve. Njerëz të tillë është e natyrshme që sot të kenë nostalgji e mall për të shkuarën. Sot, asgjë nuk bëhet pa punë dhe fjala jote nuk dëgjohet se je kuadër partie apo kryetar kooperative. Hierarkia e re e vlerave, sado që shpesh herë e shrregullt dhe kaotike, i mërzit shumë nga përjetuesit e të favorizuarit e sistemit komunist.

Kishte mjaft arsye se pse sistemi i kaluar komunist nuk u trajtua siç duhet në Shqipëri. Së pari, vetë një pjesë e flamurtarëve të demokracisë në të gjithë formacionet politike e sociale shqiptare nuk qenë të interesuar për ndarjen e sheshimin një herë e mirë të gjërave. Ata trëmbeshin se mos u kujtonin të kaluarën e tyre, përkatësinë në parti, lidhjet familjare e krushqitë me nomeklaturën, pale kur kishin edhe ndonjë dosje të policisë së fshehtë apo ndonjë dëshmi që u ruhej në dosje. Një pjesë e tyre, veç trëmbjes së mësipërme, e kishin dhe e kanë të pandërgjegjëshme braktisjen e ideologjisë marksiste. Ajo u ka hyrë në gjak dhe me të do të vdesin.

Edhe kur lufta kundër komunizmit e mbeturinave të tij të transformuara e gjallëruara në jetën e tranzicionit demokratik u shpall si parullë e ditës, ajo ishte më tepër një retorikë fushatash zgjedhore e lufte partiake dhe jo një luftë e ndershme e pa kompromis. Logjikisht, kjo luftë nuk ka pse pritet prej politikanëve të cilët janë pragmatistë e të dhënë pas zhvillimeve të jetës së sotme. Kjo do të ishte lufta e ndershme e klasës intelektuale e cila u trodh e u përçudnua nën elektroshokun komunist për 50 vjet me rradhë. Ku janë vallë historianët, politologët e sociologët shqiptarë që nuk e trajtojnë këtë temë? Mirë të vjetrit që u shkoi jeta me duartrokitje miratuese, po ku janë vallë më të rinjtë, ata që kanë bërë mastera e doktoratura e sot janë në Shqipëri apo në institucione e universitete të botës? A nuk është detyra e tyre të bëjnë viviseksionin e kavjes komuniste me të gjithë protagonistët e saj? Pse filosofë si Prof. Fuga bëjnë analiza shpesh herë konfuze mbi të përditëshmen por nuk analizojnë mostrën e një diktature të pashëmbullt në historinë e botës, siç ishte komunizmi shqiptar? Sa kollaj dalin dokumente për gjëra personale e të rëndomta dhe kurrë nuk shfaqen dokumente e vendime gjyqësore që kanë pushkatuar, burgosur e internuar njerëz.

Sado e armuar me ligjet e kushtetutat e kohës të miratuar gjoja nga populli, dikatatura e demagogjia komuniste është prapë e prekëshme dhe e kapëshme nga logjika e drejtësisë humane të një sistemi demokratik. Në Evropë bëhen thirrje për të dënuar krimet e periudhës komuniste kurse tek ne intelektualët vihen në rresht e prononcohen në artikuj e intervista ose për tema banale e të rëndomta sado që mund të kenë të bëjnë me persona të rëndësishëm publikë, ose me tema abstrakte si identiteti kombëtar e gjithfar filozofimesh eterne erudite e pa bereqet.

Kjo heshtje mashtruese dhe vringëllimi i polemikave vetëm për problemet e rëndësishme apo të parëndësishme të së sotmes janë ato që ushqejnë nostalgjinë e mallin komunist dhe cysin edhe më korrupsionin moral e politik që degjeneron shoqërinë shqiptare. Dhe është e natyrshme: pa u vendosur një kriter vlerësimi moral për të shkuarën, nuk mund të ndërtohet kuadri brenda të cilit do ta vinte veten cilido individ që hyn në politikë. Eshtë koha që shoqëria shqiptare të ndahet një herë e mirë me të kaluarën. Eshtë jo vetëm e turpshme por katastrofike që ende të flitet me të butë e me doreza për diktatorin, diktaturën dhe rrotat, dërrasat e burgjitë e saj shpërndarë anembanë vendit me justifikimin se mos na mërxiten veteranët, ish komunistët apo kriptokomunistët që në s’kanë fare mend, atë mendje të mbajnë. Eshtë turp e më tepër se turp që nuk hapen ende dosjet e arkivat e periudhës komuniste por u lihet dorë e lirë vetëm ca të pehlivanëve që thurin intriga politike e i përdorin në interes të politikës ato që të tjerët nuk i zotërojnë dot. Eshtë turp e më tepër se turp të mos evidentohen në Shqipëri krimet e kohës envero-ramiziste. Kjo do të ishte përmendorja më e denjë e më njerëzore që mund të ngrinim ne sot për ata që diktatura griu e bloi në ingranazhet e saj vrastare. Eshtë turp e më tepër se turp të mos zgjidhet ende në Shqipëri problemi i pronës, kur prona komuniste e nomeklaturës nuk dihet se ku i ka hedhur rrënjët. A vërtet kaq naivë të ishin kryekomunistët shqiptarë sa që të mos mendonin se do vinte një ditë kur s’do qenë më në krye dhe do t’u duheshin para? E pra, ç’ka bërë shoqëria shqiptare për paratë e Shqipërisë që mund të jenë fshehur bankave të botës? Ç’kanë bërë politikanët, intelektualët, akademikët, gazetarët? Një vërë në ujë. Vetëm janë grindur e gërrmërrur me hijen e tyre. Koha shkon dhe gjërat zënë lëmashk e mbulohen duke u bërë gjithnjë e më e vështirë të gjesh thellësirave thërrimet e së vërtetës. Ka të urtë që na mësojnë se e mira është të shihet e ardhmja dhe të lihet pas e kaluara. Po kur copat e fragmentet e së kaluarës i gjejmë përditë në udhën e së ardhmes sepse ato i heqin osh mbartësit e fanatikët e tyre, atëhere me to duhen larë hesapet një herë e mirë sepse ato janë që na pengojnë të gjejmë paqen me veten e me të tjerët, të mësojmë demokracinë e të ndërtojmë një shoqëri që sado herë pas here do t’i vijë turp ta kthejë kokën pas, prapë do të ndihet mirë në se ka garantuar që e ardhmja e saj nuk do t’i ngjajë në asnjë aspekt së shkuarës.

Botuar në Gazeta Sot, 7 nëntor 2006

Veneracioni i sëmurë dhe erudicioni i rremë

2006-11-03T13:47:00.000-08:00

Nuk e njoh dhe nuk e di fare zonjen apo zonjushen Gjikondi qe shkruan që nga Çikago, SHBA. Por pësova një mërzi e zhgënjim të madh kur lexova shkrimin e saj botuar ditë më parë në Koha Jone, “Kadare, Havel dhe një Milo”. Në qoftë se do ta futnim në gazetari, shkrimi i saj do të ishte një gazetari e shëmtuar nga ato të cilat në Amerikë të varin teneqetë. Ai ishte një shkrim tifozësh të çmendur që nuk duan t’ja dinë se kush luan apo nuk luan, rëndësi ka që vetëm skuadra e tyre të fitojë.

Shumë pesha të rënda merr mbi vete kjo zonjë apo zonjushë që hyn me kaq guxim e vetëbesim në arenën e jetës intelektuale shqiptare e edhe botërore. Nuk është fjala për respektin e admirimin e pafund që ajo ka për një figurë siç është shkrimtari më i madh në të gjallë e të vdekur në letërsinë shqipe, Ismail Kadare dhe njëherazi një nga shkrimtarët më të mëdhej bashkohorë botërorë. Personalisht, e kam mbrojtur Kadarenë ndaj sulmeve e kastigimeve të dashakeqëve e cmirëzinjve sa që një nga më të shquarit e aradhës sulmuese, Blendi Kraja, më ka graduar duke më përfshirë në truprojat letrare të Ismail Kadaresë. Fjala është për më shumë se kaq. Eshtë një veneracion i sëmurë dhe një erudicion i gënjeshtërt absolut që autorja e shkrimit trumbeton, pozicioni i fyerjes së një plejade të tërë intelektualësh shqiptarë, i gjërave fare të dyshimta e të diskutueshme që hedh me lehtësi e pa droje ajo në rreshtat e shkrimit të saj.

Më lejoni të analizoj më poshtë disa citime nga shkrimi në fjalë. Autorja thotë: “Politikanë bëhen ata njerëz, të cilët s'bëjnë dot art të madh (si Teodor Laço, Besnik Mustafaj apo Preç Zogaj), apo që nuk bëjnë dot shkencë të vërtetë (si Paskal Milo apo Kastriot Islami), apo që përmes politikës kërkojnë emër dhe privilegje që s'i arrijnë dot me profesionin e tyre”. Me ç’të drejtë e thotë kjo shgaravitëse këtë frazë? Vallë ka lexuar ajo ndonjë rresht nga Teodor Laço, Besnik Mustafaj apo Preç Zogaj? Apo di ajo ndonjë gjë nga shkenca e Paskal Milos apo Kastriot Islamit? Po ta botonte një shkrim të tillë zonja apo zonjusha Alma në Amerikë lidhur me subjekte amerikane dhe të thoshte se vetëm Heminguej është shkrimtar gjenial dhe filani e fistëku nuk vlejnë, do ta qeshnin me të madhe. Me sa guxim e mendjelehtësi bën ajo pohime që na i shet si të vërteta absolute? Po sikur Kadare të bëhej një ditë president i Shqipërisë, ç’do t’i mbetej pohimit të saj? A nuk e di ajo se Pablo Neruda, Oktavio Paz, Seint Xhon Persi, Jorgos Seferis, të gjithë çmime Nobel për letërsinë kanë qenë të angazhuar në politikë duke mbajtur poste të larta si ambasadorë, senatorë apo sekretarë të ministrive të jashtme të vendeve të tyre? Po kështu Leopold Sedar Senghor, një nga poetët më të njohur të Afrikës, ka qenë president i vendit të tij apo Bllaga Dimitrova, kryepoetesha bullgare u bë nënpresidente e Bullgarisë. Dhe lista është më e gjatë se kaq.

Komenti i mësipërm është edhe në kontekst me këtë shprehje tjetër të autores: “Havelin askush nuk e quan shkrimtar të madh; ai është një shkrimtar mediokër. Një shkrimtar i madh nuk mund të jetë politikan, ndryshe arti i tij vdes.” Do të isha vërtet kurioz të dija se ç’ka lezuar zonja apo zonjusha nga Haveli duke bërë deklaratën kategorike se ai është shkrimtar mediokër. Mund të jetë edhe kështu, por a i takon vallë asaj ta thotë? Eshtë ende objekt diskutimi sot në se vepra letrare e Havelit sa do maja të larta të arrinte, të ishte më e rëndësishme se sa rezistenca intelektuale e tij ndaj diktaturës komuniste të atij vendi.

Shkrimi në fjalë është plot mëndjelehtësira e gjurmë thashethemesh. “...siç u kërkonte z. Milo, kur ishte Ministër i Jashtëm, mijra dollarë shoferëve që çonte nëpër ambasada”, shkruan ajo tepër e sigurtë. A mund të thuhet ky pohim kaq kollaj në një shkrim? Kjo ka bërë që shumë nga gazetat shqiptare të vuajnë nga mungesa e seriozitetit duke lakuar nëpër rreshta të gjitha thashethemet që thuhen dhe pa argumentuar e vërtetuar ato që hidhen si fakte e prova 100% të sigurta.

Më tej akoma, në shkrim thuhet: “Pa Kadarenë dhe letërsinë e tij të madhe evropiane sot Evropa do të na shihte si otomanë apo si muxhahedinë... Mendo, për një çast Shqipërinë e sotme pa Kadarenë. Humbetirë kulturore, zbrazëtirë e madhe, mjerim intelektual kur mendon se anti-intelektualizmi është ulur këmbë-kryq dhe sundon.” Sa naive, mendjelehta e amatoreske tingëllojnë këto fjalë. Pra pa Kadarenë ne do të na shihnin si otomanë e muxhahedinë? Vërtet? Kush do të na shihte kështu? Vetëm ndonjë që ka aq mend sa autorja e shkrimit. Shqipërinë nuk e bën një njeri i vetëm sado i madh të jetë ai siç është Ismail Kadare. Në jetën intelektuale shqiptare vërtet ka amulli e përçarje por jo se anti-intelektualizmi na qënka ulur këmbëkryq dhe Shqipëria po pret Alma Gjikondin (që së bashku me idhullin e saj) të vijë e ta shpëtojë.

“Marksi ka qenë njeri i vështirë, por i madh. Sartri ka qenë akoma më i vështirë, por gjithashtu i madh. Dostojevski ka qenë shumë njeri i vështirë, por një kolos i vërtetë në letërsi,” thotë ajo në shkrim. Këto dihen. E pastaj? Mos vallë këta s’ka guxuar t’i sulmojë apo kritikojë kush në kohën e tyre? Kjo zonjë apo zonjushë mrekullohet nga madhështia e gjenijve dhe harron që edhe ata janë bashkëkohorë në kohën që kanë rrojtur. Dhe si të tillë mund të tërheqin edhe kundërshtime apo kritika nga të tjerë bashkëkohorë se jo gjithmon mund të kenë pasur të drejtë. Njutoni është një shkencëtar gjenial por ata që e njohin shkencën e dinë se ç’poshtërsi të madhe prej njeriu të vogël bëri ai ndaj Laplasit që këtij të fundit të mos i njihej merita e zbulimit të njësimit integral. Po kështu, thuhet se Dostojevski ka spiunuar e futur në burg shokë të tij dhe Marksi ka patur një fëmijë të paligjshëm me shërbyesen, ndërkohë që komunistët e kanë mbajtur si gjeniun e moralit.

E rëndësishme është pra të mos hyjnizojmë kultet dhe të mos kemi atë venerim për ta duke na zënë sytë e duke fyer gjithkënd tjetër që kontribuon sado pak në fushën e mendimit, të artit apo shkencës. Pozicione të tilla prej gjykatësish kategorikë nuk i shkojnë individëve që kanë në biografitë e tyre vetëm tre-katër shkrime me opinione të dyshimta e të pabaza. Duke vënë re këtë shkrim apo ndonjë tjetër priresh të mendosh se janë autorë të tillë që ndikojnë në çoroditjen e shtypit shqiptar ku gjithkush mund të shkruajë për çfardo teme e të trajtojë çfardo problemesh. Personalisht jam në anën e Volterit të madh, i cili duke qënë një kundërshtar i paepur i teorive të Zhan Zhak Ruso-së, shkruante: “Nuk jam dakord as edhe me një fjalë nga e gjithë vepra e tij, por do ta mbroja edhe me të fundmen pikë të gjakut tim të drejtën e tij për të thënë cilëndo nga ato fjalë“. Por Volteri e thoshte këtë fjalë për Rusonë, e jo për cilindo që i mbushej mendja se di të shkruaj vetëm se qënka i dashuruar pas një gjeniu dhe fyen e injoron gjithë të tjerët.

Botuar në Gazeta Sot, 3 nëntor 2006

Shqipëria dhe Indeksi 2006

2006-10-27T12:06:00.000-07:00

Ditët e fundit u botua Indeksi vjetor i lirisë së shtypit anembanë botës nga organizata e mirënjohur Gazetarët Pa Kufi (GPK). Indeksi 2006 përfshin 168 vende. Për përpilimin e tij, organizata ka shpëprndarë pyetësorët me 50 pyetje të hollësishme rreth lirisë së shprehjes të cilët janë plotësuar nga 14 shoqata botërore në mbrojtje të lirisë së shprehjes, 130 korespondentë që përbëjnë rrjetin botëror të vetë GPK, si dhe një numër i shumtë gazetarësh, studjuesish të shtypit dhe veprimtarë të të drejtave të njeriut kudo në botë. Indeksi përpilohet mbi bazë viti, nga shtatori në shtatorin e vitit pasardhës. Në bazë të studimit, çdo vendi i është vënë në korrespondencë një numër pikësh që në këtë indeks lëviz nga 0.50 në 109.0. Vendet me më pakë pikë janë më lart në klasifikimin e përgjithshëm. Kështu Finlanda, Irlanda, Islanda dhe Hollanda ndajnë vendin e parë me 0.50 pikë kurse në vendet e fundit, me 95 deri 109 pikë janë Kuba, Eritrea, Turkmenia dhe Koreja e Veriut.

Në Indeksin 2006, Shqipëria renditet në vendin e 80 së bashku me Katarin, me 18.0 pikë. Duket sikur nuk është fort keq, të jesh diku në mesin e listës 168 vendëshe lidhur me lirinë e shtypit. Por nuk është ashtu. Në se analizon me hollësi rezultatet e studimit dhe edhe studimet e viteve të tjera të këtij lloji, sheh të tjera hollësira e këndvështrime që tregojnë se liria e shtypit në Shqipëri po shkon tatëpjetë në vend që të shkojë përpjetë. Në indekset e viteve 2003, 2004, 2005 dhe 2006, Shqipëria ka patur respektivisht 6.50, 11.50, 14.17 dhe 18.0 pikë. Pra gjendja sipas këtyre studimeve ka ardhur duke u përkeqësuar përsa i përket lirisë së shtypit në Shqipëri. Vitin e kaluar ajo ishte në vendin e 62-të, sivjet ka zbritur në vendin e 80-të. Përmbi të janë vende të tilla si Kongo, Lesoto, Togo, Madagaskari, Hondurasi e të tjerë. Të bën përshtypje që Kosova, nga vendi i 100 në Indeksin 2005, ka kapërcyer në vendin e 70 në Indeksin e këtij viti duke lënë prapa edhe Shqipërinë. Gjithashtu të bën përshtypje se nga vendet evropiane, Shqipëria ka nën vete vetëm Moldavinë, Ukrainën, Rusinë, Bjellorus dhe Turqinë. Të gjitha vendet e Evropës Juglindore janë me tregues më të mirë dhe katër prej tyre kanë përparim nga një vit në tjetrin, thotë raporti i GPK.

Kush e pengon lirinë e shtypit në Shqipëri? Faktori kryesor është ashpërsia e luftës politike, bastionizimi politik e ndarja e opinioneve nëpër llogoret partiake. Shteti vërtet nuk fut gazetarë në burgje ( përndryshe Shqipëria do të kishte gati 100 pikë, si Kuba e Koreja e Veriut) por i luan ndryshe burgjitë. Shtypi klasifikohet: kush është me ne e kush kundër nesh. Pastaj nisin taktikat: si ta bëjmë këtë të heshtë, apo atë të lavdërojë? Si t’ja mbyllim gojën me inspektorët e taksave, si ta miklojmë me reklamat shtetërore? Ende ruhet struktura prej hipopotami e radiotelevizionit kombëtar. Ende aty rri Zheji, si Kasheu i pavdekshëm që u shërben të gjithë zotnijve. Çfar radiotelevizioni publik është ky? Vetëm pse publiku paguan taksa për të? Në qoftë se qeverisë i duhet një i tillë, le ta reduktojë në një strukturë të vogël që do të pasqyronte veprimtaritë e qeverisë, projektet e saj etj. Kaq. Dhe si i tillë, ai do të kalonte nga një qeveri në tjetrën. Por të mos mashtrohet publiku se RTV na qënka publik. Ai është publik sa ç’është Tur Ejfeli i atyre shqiptarëve që kanë shkruar emrat e tyre në majën e tij.

Shtypi vazhdon të ruajë formën anakronike të gazetave partiake dhe atyre të pavarura. Gazetat e varura dihet se janë të partive të cilat edhe pse nuk i lexon kush, vazhdojnë me kokëfortësi të harxhojnë drutë e pyjeve shqiptare (apo të botës). Gazetat e pavarura varen hu më hu, ku këtu e ku atje. Po të parodizonim shprehjen e Tolstoit në hyrje të Ana Kareninës, do të thoshim: Gazetat e varura janë të varuar njëlloj, të pavarurat janë të pavarura secila sipas mënyrës së vet.

Shtypi i pavarur mbetet ende i individualizuar në pronësinë e tij. Individi pronar ndikon më shumë te gazeta se sa një bord aksionerësh. Por edhe këto borde që kanë nisur të krijohen duhen vënë sa më parë mbi baza ligjore dhe ato që shkruhen në ligje të zbatohen pa një pa dy nga organet përkatëse. Vetëm në Shqipëri ndodh që një aksioner me 3-4% të aksioneve në një media, nuk i lë bashkëpronarët të hyjnë në pronën e tyre dhe kur ata kanë dhjetfishin e aksioneve të tij. Gjithsesi, kalimi i pronësisë në bashkësi aksionerësh do të sjellë liri më të madhe për shtypin sepse në qoftë se lidhjet politike konjukturiale të një individi pronar do të zëvendësoheshin me lidhjet përkatëse të grupit të aksionerëve, këta të fundit do ta kishin më vështirë për të ndikuar te mendimi i lirë gazetaresk për shkak të variacionit të lidhjeve të mësipërta.

Sigurisht që vartësia apo pavartësia e shtypit ndaj strukturave qeveritare dhe partive politike ndikon drejtpërsëdrejti në lirinë që ka gazetari për të shprehur mendimin e tij. Nga ana tjetër, vetë gjendja ekonomike e pakënaqëshme e gazetarëve, ndërkohë që ata shohin se si pasurohen me të shpejtë pushtetarët e ndryshëm, i bën ata të ndikohen edhe nga “ndere” të vogla e të parëndësishme, një darkë apo një drekë në një restaurant luksoz, një shërbim jashtë shtetit për të mos folur për “ndere” të rënda që kanë të bëjnë me makina, shtëpi, vila plazhi etj. Në këtë mënyrë, ndodh që gazetari të përbetohet që është i lirë dhe thotë atë që mendon por ai vetë e di mirë se sa i lirë është në atë kufizim lirie që ndërtohet edhe me kontributin e tij.

Në fund t[ fundit, nuk ka si të jetë i lirë një shtyp apo media audiovizive në një vend ku gëlon korrupsioni, zallamahia politike, kondrasenset e shumta logjike që vihen re në strukturat e ndryshme shtetërore, në marrëdhëniet mes kushtetutës, ligjebërësve, ekzekutivit, presidencës. Janë të gjitha këto që duke instaluar atë frymë të pashëndetëshme kanë ndikuar në katapultimin e Shqipërisë nga vendi i 63 në të 80, në Indeksin 2006 të GPK. Dhe për këtë duhet të bëjnë më shumë OJQ-të e ndryshme, organizatat e gazetarëve që veç bëjnë sherr me njera tjetrën e mbi të gjitha Instituti i Mediave që vegjeton prej vitesh.

Për lirinë e shtypit e të shprehjes duhet të luftojmë të gjithë. Por më së shumti duhet të luftojë vetë njeriu i shtypit e i medias. Misioni i tyre është i madh e i përkushtuar. Ai nuk është i lehtë e pa rreziqe. Sigurisht që po të ndjekësh ndershmërinë, ai i gazetarit është i fundit në hierarkinë e profesioneve që të bëjnë të pasur. E kam thënë dhe në shkrime të mëparshme që në situatën ku ndodhet Shqipëria është e domosdoshme ngritja e gazetarisë gjurmuese. Të tillë gazetarë, duke bërë me pasion detyrën e tyre të raportimit të faktit do të arrinë të zbardhin shumë aspekte të jetës shqiptare duke u bërë me plot të drejtë një pushtet i katërt, pushtet i së drejtës dhe fjalës së lirë.

Botuar në Gazeta Sot, 27 tetor 2006

Parabola që lodh intelektualët

2006-10-25T10:28:00.000-07:00

Nuk ka asnjë respekt për jetën personale të njeriut në rropamat sokëllitëse të medias shqiptare. Gazetat turren si krokodilë sapo bie në ujë një pre e mundëshme. Kush e ka rradhën? Kush është skupi tjetër që do të trondisë titujt e shtypit, eterin e radios apo televizionit? Kush është ai zbulim, ajo çudi e gurgule e madhe, e fshehtë që media do t’i bëjë viviseksionin për ta bërë pronë të të gjithëve? Vallë këto skupe do ta shpëtojnë Shqipërinë, do të zhdukin korrupsionin, do të sjellin më shumë begati e kulturë dhe do të forcojnë rendin e demokracinë në atë vend?

Ka ditë që gazetat kanë hedhur në publik “asin” e rradhës: ka bërë apo nuk ka bërë krim Kadareja ndaj familjes së një djali që na paska dashur vajzën e tij; a është apo nuk është ky një krim i komunizmit? Kjo histori është pothuajse e njëkohëshme kur diku në Tepelenë, vrisnin veten dy të rinj të dashuruar sepse e shihnin të pashpresë dashurinë e tyre dhe se “shokët” e partisë u a bënë skëterrë jetën. Eshtë histori e njëkohëshme me raste shumë më makabre, arrestimesh, torturash, krimesh gjakatare të diktaturës që diheshin e nuk diheshin. Eshtë histori më e hershme se kur u pushkatuan poetët, u vranë e u tërhoqën osh njerëz në kufi, u mbajtën rradhat e pasmesnatës për tallonat e qumështit e mishit. Më e hershme se rrënimi i parë i shtetit në vitet 1991-1992, se sa rrënimi i dytë i shtetit në 1997-1998, se sa hapja e depove të armëve e gënjeshtrat për kthimin e pronave, se sa vjedhjet e xhvatjet e shtetit tërë këto vite, se sa përfitimet e korrupsioni i shtetarëve, pazaret e pista politike dhe morali i të pamoralshmes që ka zënë kryet e vendit në Shqipëri.

Por jo, ne e kemi mendjen atje, te konfrontimi i “burgjezit” Kadare me “proletaren” Janulla e cila i shkruan letër komisionit të çmimit Nobel qe të mos i japin çmimin shkrimtarit por nuk i shkruan Amnisti International apo gjykatave të mëdha të botës për të akuzuar gruan e diktatorit Nr.1 apo diktatorin Nr.2 që sot hiqet aq demokrat sikur ta kishte nxjerrë Platoni nga hundët. O zot ç’lemerira ndodhin në Shqipëri! Një analist na preket nga kujtimet e fëmijërisë dhe na akuzon krimin e madh të Kadaresë. Gazetat turren me vrap të kapin fqinjë të viktimave, ish policë, ish gjykatës, ish shtetarë që ata të rrëfejnë se si qe kjo apo ajo punë, si i tha, çfar bëri. Botohen edhe vjersha për atë dashuri të mbytur nga babai “burgjez”dhe botuesit rendin si zagarët pas gjahut t’i vënë në libra xhevahiret e pasionit të vrarë e të shkatërruar.

Një gjë harrohet në shpleksjen e kësaj historie: respekti për njeriun, për intimitetet e tij, për botën e tij që ai si qënie njerëzore nuk do e as nuk dëshëron ta ndajë me askënd e jo më me faqet e gazetave e ekranet e TV. Le ta lëmë mënjanë Kadarenë.Ai vetë është mësuar me gjëra të tilla, i janë ngritur kurthe, pusira, janë përpjekur ta demaskojnë, ta heqin qafe dhe herë pas here edhe e kanë mikluar, i kanë bërë qejfin dhe e kanë marrë me të mirë. Interesat kanë qenë të ndryshme e shpesh herë kontradiktore në mbajtjen apo mosmbajtjen e tij, në shpërfilljen, denigrimin apo ngritjen në piedestal. Pra le ta lëmë mënjanë “burgjezin”. Po ç’faj ka e bija që përgojohet kështu? Ajo nuk është më vajzë shtatëmbëdhjetë vjeçare kur ç’fluturon haet. Ajo sot është një goxha grua, një qytetare shqiptare dhe franceze njëherazi, një shkencëtare e zonja dhe e nderuar që punon në Paris në një nga institucionet më prestigjioze të botës në fushën e saj. Ajo ka familjen e saj, shokun e saj të jetës, një shkencëtar gjithashtu i shquar e nga një familje tjetër e respektuar e kulturës dhe dijes shqiptare, ka fëmijët e saj që edhe pse të vegjël, diçka u bie në vesh e përpiqen të kuptojnë nga zallamahia e mediave shqiptare rreth historisë së nënës së tyre.

Ç’të drejtë kemi ne të ndërhyjmë në këtë mënyrë në jetën e saj? A nuk është e turpshme që për ta bërë më pikante historinë, lëshojmë e hedhim të papërmbajtur hollësira intime, të vërteta apo të rreme, mobilizojmë imagjinatën dhe lëshojmë pa fre fantazitë tona erotike? I jati i saj e ka marrë në sy të jetë njeri publik dhe i di mirë pasojat e të qënit i tillë. Po vajza e tij është tjetër. Ajo nuk e ka maninë shqiptare “të të dalit në gazetë apo TV”. Ka të tjerë plot që e kanë këtë qejf dhe tregojnë bëmat e tyre. Po ja që ajo, apo dikush tjetër nuk do, nuk do as t’i përmendet emri e as të aludohet për të në gazeta. Nuk u dashka që media e bashkë me median e gjithë thashemenaja shqiptare që përfundon po në media, të respektojë njeriun, qytetarin, privacinë dhe intimitetin e tij? Liria është një monedhë me të njëjtën fytyrë në të dy faqet. Por njëra është për ty, tjetra është për tjetrin. Ndryshe, po të qe me fytyrë të ndryshme në të dy faqet nuk do të ishte liri po diktaturë.

Shoqëria shqiptare po pëson një polarizim të frikshëm, jo përsa i përket pasurisë por më keq akoma, përsa i përket mënyrës së të menduarit. Ç’vlerë ka që tirret kështu historia e së bijës së shkrimtarit më të madh shqiptar të të gjithë kohrave, le ta zemë për një bujk në fshatrat e Gramshit, për një pensionist të Ersekës, për një bari fshati në Progonat, për një mësuese në Pukë apo një maturant në Prrenjas? Mos vallë ka të bëjë kjo histori me një pagë më të mirë, me ushqime më të shumta e më të sigurta në sofër, me një rrugë apo urë që ta afrojnë më shumë me botën e madhe, me një mendje apo përvojë që ta bënte më të kulturuar apo më të mençur? Asnjë nga këto. E ndërkohë, atje në metropolin elitar shqiptar tirren e tirren historitë e pavlera, në majë të kullave të larta, në kafenetë e hoteleve luksozë e në baret e restaurantet, në vilat buzë detit. Bah, ç’na gjeti kështu, psherëtijnë të lodhur korifejtë intelektualë: kujt t’i japim të drejtë në këtë parabolë që është më e thellë se sa gjeneza e botës, “burgjezit” apo “proletares”?

Botuar në Koha Jonë dhe Gazeta Sot, 25 tetor 2006

Paragjykimet shqiptare

2006-10-14T05:40:00.000-07:00

Nuk ka gjë që të mos paragjykohet në botën shqiptare, që nga më të rëndomtat e deri te ato me rëndësi jetike për zhvillimin e vendit. Vini re si reagohet për gjithëshka: Kush u bë ministër? Filani? Kush është ky, i kujt është, ku ka qenë më parë? Ohu, po të jetë djali i filanit, as që ka për të qullur gjë. Le që më ka thënë Iksi mua për të që e ka patur në shkollë, vetëm përshesh di të hajë ai jo të bëjë për ministër... Kush është kjo organizatë? Kush e ka ngritur? Ku i gjejnë paratë? Hajde mor se i di unë, këto lojra. Janë që t’ja futin PD-së (ose PS, etj.)...

Dhe ja tani më e fundit: Kush është ky Aksioni Civil? Kush bën pjesë në të? Ama është ky filani dhe ky fistëku? Po atëhere kjo dihet pse është ngritur ky biçim aksioni. Le po e quajnë edhe veten intelektualë, pale!... Dhe pason pastaj një lumë sharjesh, fyerjesh, poshtërimesh të pashembullta sikur ata të shkretët njerëz të mos kishin krijuar një Aksion Civil po një Aksion terrorist që do të hidhte në erë të gjithë globin.

Shoqëria shqiptare ka vuajtur prej kohësh nga paragjykimet. Në shumë fjalorë mund të gjendet se paragjykimi është një gjykim apo opinion i ngjizur në mënyrë të paravendosur, një prirje apo opinion i formuar pa bazën e duhur apo pa njohuritë e mjaftueshme. Paragjykimi është një e metë thelbësore që turbullon mjaft mjedisin jetik të një vendi. Eshtë ai që gjeneron intolerancën, nxit përbuzjen e urrejtjen. Paragjykimi është shpesh rrjedhojë e formimit tonë të mangët, e të mësuarit për t’i bërë gjërat “më këmbë“ e “shpejt e shpejt” ndërkohë që ato duan të ulesh mirë e t’u kushtosh kohë e mund, e të përgjithësuarit e një përvoje negative që mund të ketë njëri apo tjetri në një teori të tërë të vlerësimit të gjërave që as i ka parë e as i ka ditur ndonjëherë.

Në epokën komuniste, paragjykimet i vlenin mjaft diktaturës (imperializmi ishte gogol, revizionizmi, tradhëtar, feja, opium për popullin, ballistët, bashkëpuntorë të pushtuesve e që hanin pula, prona, turp e herezi e madhe etj.) Sot, në një shoqëri të hapur e demokratike ato vetëm sjellin dëm. Vini re armiqësinë e madhe mes të majtëve e të djathtëve (kur vetë shumë nga ta të gjorët nuk e dinë fare pse janë të majtë apo të djathtë). A nuk është rrjedhojë e paragjykimeve, që socialistët janë hajdutë e mafiozë e të lidhur me krimin kurse demokratëve ju qan shpirti për popullin? Apo e kundërta: demokratët janë hajdutë e mafiozë e të lidhur me krimin kurse socialistëve u qan shpirti për popullin? A nuk është rrjedhojë e paragjykimeve ajo që filani apo fistëku janë o vetëm të mirë o vetëm të liq, që nuk bëjnë kurrë ndonjë gjë të mirë? Gjithkujt në Shqipëri i mbërthehen paftat e paragjykimit dhe s’ka burrë t’ja shqisë ato nga pamja e tij.

Paragjykimet shkojnë përtej kufijve të vendit ku rrojmë. Ato enden kuturu si balona të shkëputur nga pejtë. Paragjykohen shtete, kombe, epoka, fqinjë, dukuri e kultura, duke ushqyer nacionalizma të shëmtuar, ksenofobi, vlerësim bardh e zi të gjërave.

Paragjykimet janë diçka që e dëmtojnë individin pasi e vendosin atë në raport jo të drejtë me pjesën tjetër të shoqërisë. Shpejt a vonë, ato krijojnë bazën për mosmarrëveshje të kota e anësore duke ndikuar në gjithë procesin jetësor të individit. Por dukuria është akoma më e dëmshme dhe e rrezikshme për një shoqëri të tërë. E kapluar nga paragjykimet, shoqëritë njerëzore nuk mund të bëjnë kurrë përpara. Sado të kulturuara të kenë qenë këto shoqëri, nëpërmjet paragjykimeve janë manipuluar nga diktaturat për të shkuar në udhët pakrye ku kanë dështuar kurdoherë.

Me shqiptarët sot ndodh një dukuri e pashembullt. Duke qenë se gati një e treta e popullsisë jeton jashtë trojeve ku janë lindur e rritur, me pasion, mall e dhëmshuri, shpesh herë ata marrin pjesë në korin e madh të bashkëbisedimit në median e shkruar e audiovizive apo cybermedian moderne të internetit dhe më shumë akoma në bisedat e shumta në rrethe të ngushta e të gjera njerëzish. Të gjithë flasin për politikën, si bëhet kjo e si duhet bërë ajo. Kjo do të ishte gjysma e së keqes po qe se ky kor i madh nuk do të kishte paragjykime. Por jo. Paragjykimet e atyre që rrojnë më pranë jetës së vendit përcillen e bëhen shpesh herë qeliza nga të cilat rriten e zhvillohen paragjykimet e shqiptarëve jashtë Shqipërisë. Dhe krijohet kështu një tablo që aman o zot, nuk di nga ta kapësh më parë.

Natyra apo Zoti i ka dhënë njeriut mendjen, instrumentin më të fuqishëm në gjithësinë që njohim, me të cilin ai ka arritur ta zhvillojë jetën e botën njerëzore deri në stadin që njohim e jetojmë. Paragjykimi është diçka që i përvidhet mendjes ndaj nuk e nderon njeriun mendimtar. Nuk mund të shpresojmë kurrë që Shqipëria të bëjë përpara siç duam ne të gjithë, rrethuar kaq shumë nga paragjykime që nuk bëjnë gjë tjetër vetëm shpërbëjnë e bjerrin energjitë e vrullin e një populli të shquar posaçërisht për vrulle e energji.

Botuar në Gazeta Sot, 13 tetor 2006

Ylberi nuk kapercehet

2006-10-01T20:11:00.000-07:00

Së pari i kërkoj ndjesë si zotit Kastriot Frashëri ashtu dhe zotit Kastriot Myftaraj që u a ngatërrova mbiemrat dhe në ndonjë shkrimin tim e kam marrë njërin për tjetrin. Besoj se do të ma falin duke qenë se kjo nuk është bërë qëllimisht por thjeshtë nga mangësia e informacionit që vjen prej të qënit larg.

Zoti Kastriot Myftari në një shkrim të tij të fundit rrëfen se pasi ka ardhur nga një udhëtim nga jashtë shtetit, i paska rënë në dorë një shkrim timi i cili e paska ngacmuar aq sa edhe pas pushimeve i ka mbetur mendja dhe ka vendosur të lajë hesapet me autorin e tij duke i vënë si titull shkrimit të tij lojëfjalëshin “Kur Ylberi nuk e kapërcen dot ylberin”. Pavarësisht nga emri im, unë nuk pretendoj të kapërcej ndonjë ylber nga vetë fakti se kjo është e pamundur. Ylberi kapërcehet vetëm në prralla e mitologji. Këtë se bën dot as Ylber Memia e as Kastriot Frashëri me të gjithë institutin e tij të çështjes kombëtare.

Nuk është fjala as për mllefe e as për inate. Eshtë fjala për idetë që ka njeri apo tjetri sot lidhur zhvillimet e shoqërisë njerëzore, mbi mënyrën se si e kupton njeri apo tjetri përkatësinë etnike, patriotizmin e atdhedashurinë. Opinionizmi shqiptar i ngjan vërtet sot një shporte karavidhesh por kjo nuk do të thotë se prej kësaj nuk u dashka dhënë asnjë opinion. Pa dashur t’i vë kazmën vatanit siç më cilëson Frashëri se po rrekem të bëj, larg emfazave groteske e përbetimeve patriotike, thjeshtë e me mendje të qetë, po përpiqem të jap më poshtë mendimin tim për ato mbi të cilat përsiat zoti Frashëri dhe të cilat unë i shoh ndryshe nga ai.

Gjithnjë e më tepër në median shqiptare, në gazetat, revistat, radiot e televizionet dhe akoma më së shumti në cybermedian shqiptare, në forumet, gazetat virtuale e blogerët e ndryshëm në internet, po shpaloset një patriotizëm anakronik e deliromadh që s’ka asgjë të përbashkët me kohën që rrojmë dhe prirjet e pjesës më përparimtare të njerëzimit ku bëjmë pjesë. Këta zëra të ngjirur që kumbojnë si bori të ndryshkura luftrash e që mbajnë mbi zhgunet e tyre mykun e varreve e të harresës, autosugjestionohen nga klithmat e tyre mbi Shqipërinë e madhe etnike, mbi bashkimin e madh të shqiptarëve, mbi padrejtësitë shekullore që të tjerët na kanë bërë ne dhe për të mirat e mëdha që i kemi bërë ne të tjerëve. Kalorës të tillë delirantë e histerikë po shfaqen gjithnjë e më shpesh si një alternativë e perspektivave që i hapen Shqipërisë në një frymë paqeje, bashkëpunimi e integrimi në rang evropian e global.

Do të ishte e lehtë të talleshe me shumë nga ato që këta mjeranë të penës thonë në shkrimet e tyre. Por unë nuk mendoj se ato janë për t’u tallur. Dhe t’i quash ata vetëm karagjozë apo sharlatanë, thjeshtë minimizon një problem që ka rëndësi për ardhmërinë e Shqipërisë, për mendësinë e brezave të rinj të saj që kanë sot shansin gjithnjë e më tepër të jenë të barabartë me bashkëkohasit e tyre më të përparuar të të gjithë globit, drejt një udhe që bota demokratike po e kristalizon me mund e me dije. Unë nuk i përbuz e as nuk i urrej këta njerëz. Ajo që dua unë është të përpiqem t’i kuptoj ata në gjithë atë retorikë çmendurisht lakadredhase me të cilat përmbytin paprerë shtypin e shkruar e vizual dhe ngjallin kaq armiqësi, urrejtje e përçarje.

Për mua njerëz të tillë janë para së gjithash, të rrezikshëm e dëmprurës. Ata i përkasin asaj shpure që patriotizmin e bëjnë zanat, që e keqpërdorin dhe e keqtrajtojnë. Njerëz të tillë e shohin historinë bardhë e zi, e ndajnë botën në “ne” dhe “ata”, kujtojnë të ligat e dëmet që të tjerët na kanë bërë por harrojnë të ligat e dëmet që edhe ne u kemi bërë të tjerëve. Aq më tepër ata nuk kuptojnë dinamikën e historisë dhe atë që njerëzimi e bota sot nuk janë ata që kanë qenë.

Ajo që më ka tmerron herë pas here në marrëdhëniet e Shqipërisë me botën, është kjo urrejtje e jashtzakonshme e demonstruar nga njerëz të tillë që mezi ç’pret rastin të shfaqet, një urrejtje absurde mbi bazën e së cilës të gjitha argumentet e tjera që ngrihen janë të kota e lehtësisht të rrëzueshme. Pse u dashka që shqiptarët e sotëm të urrejnë grekët e sotëm sepse ca stërgjyshër të tyre kanë dashur të bëjnë të tyret pjesë të trojeve shqiptare apo qoftë edhe se kanë therur, vrarë e djegur ca nga stërgjyshërit tanë? Nga ana tjetër: mos duhet që grekët e sotëm të urrejnë shqiptarët e sotëm për mizoritë që taboret me shqiptarë të Ali Pasha Tepelenës, të shqiptarit Mehmet Pashë të Egjiptit e të jeniçerëve arnautë kanë bërë mbi grekët në kohën e tyre kur ata grekë përpiqeshin të shkëputeshin nga zgjedha otomane? Pse u dashka që shqiptarët e sotëm të urrejnë serbët e sotëm për shkak të përgjakjes e mizorive që ca nga Karagjorgjeviçët, Pashiqët e Millosheviçët e tyre i kanë bërë popullsisë shqiptare në Shqipërinë e sotme e në Kosovë? Prapë nga ana tjetër: mos duhet që banorët e trevave boshnjake e serbe të urrejnë shqiptarët e sotëm qoftë për raprezaljet e shtypjet e taborreve me shqiptarë të Bushatlinjve të Shkodrës, aleatë e vasalë atë kohë të Portës së Lartë, apo qoftë për kundërgoditjet e rezistencën për pavarësinë e Kosovës? Pse duhet që të urrejnë shqiptarët e sotëm, italianët e sotëm për synimet e tyre të vjetra politike dhe për pushtimin fashist? Gjithashtu më tej: mos duhet që italianët e sotëm të urrejnë shqiptarët e sotëm sepse një pjesë e tyre nga të vajturit atje u sjellin andralla popullsisë italiane, i vjedhin, ndodh që i vrasin, trafikojnë drogë e prostituta? Përgjigja për të gjitha këto pyetje është një Jo e madhe. Duhet të mësohemi të rrojmë në harmoni e paqe me fqinjët tanë, të paktën sot, kur janë të gjitha mjetet demokratike e qytetare për ta bërë këtë. Vini re një absurd dhe çudi të madhe: Trojet shqiptare u pushtuan për gati 500 vjet nga Turqia Otomane. Po te shqiptarët nuk ka një të tillë urrejtje (dhe shumë mirë që s’ka) për kombin turk si ajo ndaj grekëve e serbëve që edhe pse e kanë lakmuar e kafshuar Shqipërinë, asnjëherë nuk kanë mundur ta shtien atë në dorë të tërën. Pushtime kemi patur edhe nga Italia e Gjermania në kohrat moderne, po lavdi Zotit nuk na është ngjallur ndonjë urrejtje e tillë për pasardhësit e këtyre pushtuesve.

Mendimi im është se në rastin e urrejtjes ndaj grekëve dhe serbëve janë përzjerë ca mekanizma të tjera konfliktuale, individë e grupe që kanë qenë e janë të interesuar për një konflikt permanent e një urrejtje të pafashitur. Këta pseudopatriotë mjeranë që e kanë gjetur konfliktin e urrejtjen si mjete për të formuluar identitetin e tyre në krizë, e ndjejnë mjaft komod pozicionin e vrushkullimit të flakadanëve të urrejtjes e mostolerancës dhe nuk vënë re se flamujt e tyre janë rreckosur jo nga luftrat por nga ashpërsia e urrejtjes me të cilin kanë kohë që i tundin zotërit e tyre. Njerëz të tillë janë ata që shpërndajnë barut e fitila në Kosovë, Malin e Zi e Maqedoni, ata që qëllojnë nga makinat serbët e Kosovës e që u hedhin bomba autobuzëve të tyre pikërisht për të mos lënë që Kosova të bëhet e pavarur, ata që gjoja në emër të shqiptarizmës janë gati të marrin malin si kaçakë sapo humbin ca poste ministrore në Maqedoni. Këta janë revolucionarët permanentë në rrënjët e të cilëve do të gjesh me shumicë nazizmin, stalinizmin, trockizmin, maoizmin e enverizmin. Ata nuk ndihen kurrë mirë në paqe e bashkëjetesë. Nuk kanë tjetër mënyrë veç urrejtjes e luftës për të shfaqur identitetin e tyre gjynafqar e të mjeruar. A vërtet besojnë këta zotërinj (nganjëherë, aman o Zot, ka edhe zonjusha mes tyre!) se e gjithë bota e paska halë në sy Shqipërinë apo në rastin më të mirë, vetëm Amerika na dashkërka? A vërtet kujtojnë ata se ne shqiptarët në këtë botë mëkatare ku rrojmë jemi më të pamëkatët? Ç’procese të ndërlikuara lëvizin në trurin e këtyre njerëzve? Mos vallë shohin ata shumë filma me fantazma e horror?

Pse kujtojmë me një urrejtje të pashuar e të ndezur për hakmarrje atë histori të gjatë konfliktesh me serbët e sllavët e tjerë dhe nuk kujtojmë që ka patur periudha kur stërgjyshërit tanë kanë bashkëpunuar me ta? Beteja e madhe historike e Fushë-Kosovës në 1389 kundër otomanëve që po dyndeshin në Ballkan, ku morën pjesë krahas forcave serbe e malazeze edhe ato shqiptare nuk është shembull urrejtjeje por bashkëpunimi. E njëjta gjë ndodhi në betejën e dytë të madhe të Kosovës, kur Gjergj Kastrioti me ushtrinë e tij u përpoq t’i vinte në ndihmë Janosh Huniadit, në krye të koalicionit të krishterë. Më tej akoma, nëna me origjinë serbe e heroit tonë kombëtar, pra e Skënderbeut dhe krushqia e motrës së tij me Brankoviçët e Malit të Zi dëshmojnë se ka patur periudha kur shqiptarët apo arbërit nuk i kanë urryer serbët apo sllavët dhe anasjelltas. Shkojmë më tej: pse s’lëmë gjë pa thënë për grekët mizorë e gjakatarë që na kanë dashur kurdoherë të keqen kur ka patur periudha kur shqiptarë a arnautë janë vënë krah për krah me ta në revolucionin grek e në luftrat greke për pavarësi? A nuk janë sot pjesë e Greqisë dhe e popullit grek ata mijra e mijra shqiptarë të lashtë, arvanitët që difuzuan aty në rrjedhë të kohës nga trojet shqiptare? Ashtu siç po integrohen në jetën e Greqisë së re ata mijra e mijra emigrantë shqiptarë që nuk kanë shkuar atje për të luftuar e urryer po për të rrojtur në miqësi e paqe.

Pseudopatriotët nuk lënë gjë pa përzjerë e ngatërruar: identiteti kombëtar, feja, autoktonia, gjuha shqipe me të cilat spjegohen të gjitha gjuhët e botës etj. Ka që dalldisen e u bëjnë thirrje shqiptarëve të kthehen në fenë e të parëve (po kush janë vallë të parët?). Ca thonë se shqiptarët duhet të kthehen në katolikë, ca në ortodoksë, e bile ca të tjerë më modernë, propozojnë protestanizmin. Ata që thonë kështu mund të jenë vetë muslimanë apo që s’besojnë në zot, po kjo s’ka rëndësi për ta. Ata japin mend edhe a duhet të jetë apo jo një peshkop i huaj në krye të ortodoksisë shqiptare dhe më naivët i kërkojnë qeverisë (?!) që ta zbojë atë. Dhe pastaj kërkojmë që Shqipëria të përparojë, të zhdukë varfërinë, të ngrejë nivelin e jetesës e të tjera. Hajde mendje, hajde! Në krye të Selisë së Shenjtë ishte një polak i lavdishëm, sot është një gjerman e askush nuk ngrihet në Itali të protestojë për këtë.

A duhet që një Bregoviç apo një Ana Visi që vijnë në Tiranë të mbajnë mbi vete të gjithë ngarkesën e urrejtjes shekullore që pseodopatriotët e kohrave moderne përpiqen ta fryjnë si një drogë të re në flegrat e nacionalizmit shqiptar? A nuk është kultura, arti, shkëmbimi i ideve, komunikimi e perspektiva e përbashkët ato që na bashkojmë sot mbi këta troje fqinjë? Nga ana tjetër, mos duhet që ne t’i ngjajmë atyre gërxhove serbë me kapella në kokë që s’u tretet shpirti nga humbja e “djepit” të tyre të Kosovës dhe lakmia e brigjeve tona adriatike apo atyre qirieve greke të megaliidhesë që tundin temjanët e thurin komplote për Vorio Epirin? Nacionalizmi nuk luftohet me nacionalizëm e as shovinizmi me shovinizëm. Kjo është ajo që nuk kuptojnë kalorësit e fytyrës së vrerosur të pseudopatriotizmit shqiptar.

Fqinjët na i ka dhënë historia e nuk i zgjedhim dot vetë. Në Greqi sot rrojnë e punojnë gati treçerek milioni shqiptarë. Këtyre nuk ju lutën grekët të shkonin atje, ata i detyroi halli, por ama dhe grekët ja panë e ja shohin hajrin punës së tyre. Atëhere pse kjo urrejtje? Me urrejtje me fqinjët nuk bëhet një familje e jo më një shtet. Ajo që na duhet është të jemi më modestë, të punojmë më shumë (jo më për të ngrënë bar, si dikur), të jemi më tolerantë dhe të përfitojmë me mençuri nga vendosja e re e gurëve në skakierën e madhe të politikës botërore. Duam s’duam ne, Greqia për rrethanat e veta historike, është prej kohësh në atë komunitet evropian që ne e ëndërrojmë. Eshtë e natyrshme që kapitalet greke të hyjnë me shumicë në Shqipëri, ashtu siç hyjnë ato austriake e gjermane në Kroaci e Rumani. Kjo nuk do të thotë se na pushtoi Greqia. Përkundrazi, ne e kemi pushtuar Greqinë me ata qindra mijra shqiptarë që punojnë atje. Idhtarët e revolucionit permanent patriotik janë kushërinj të Enver Hoxhës që donte ta bënte Shqipërinë kështjellë e fanar të socializmit në botë dhe e bëri vetëm një turp e një shëmti të saj. Janë ata që prapë tundin e shkundin sot flamujtë e rreckosur të pseudopatriotizmit. Për ta, dua të përsëris edhe një herë thënien brilante të Jirzhi Lec: “Fytyra e armikut më tmerron më tepër kur shoh se sa e ngjashme është me timen.” Pse kaq shumë armiq o zotërinj për kaq pakë jetë njerëzore?

Botuar në Gazeta Sot, 1 tetor 2006

Orët e ministrit apo ministri i orëve

2006-09-30T21:14:00.000-07:00

Përveç çështjes Albatros që përshkënditi median shqiptare kohët e fundit e që mesa duket do të harrohet shpejt si shumë të tjera para saj, më ka rënë në sy një letër e mençur e zotit Geri Kokalari drejtuar ministrit të mbrojtjes së Shqipërisë, Fatmir Mediu lidhur me një koleksion orësh të shtrenjta të këtij të fundit. Kam pritur që ministri të reagonte disi. Ndoshta ai ka qenë i zënë këto ditë me organizimin e takimit të ministrave të mbrojtjes së Evropës Juglindore dhe pritjen e sekretarit amerikan të mbrojtjes Donald Rumsfeld. Dhe nuk dua të bëj Kasandrën duke thënë se ai nuk do t’i përgjigjet një akuze të tillë të bërë haptazi nga një njeri mendjehapur që e godet në të majtë e në të djathtë korrupsionin në Shqipëri.

Sigurisht njeriu nuk i di të gjitha për një tjetër njeri: si rron, si e fiton jetën, si e ka gjetur shtëpinë, si e ka bërë katandinë e tij e të tjera. Por në një vend të vogël si Shqipëria, shumë gjëra merren vesh kollaj, falë lidhjeve të shumta farefisnore e miqësore e falë gjithashtu kurreshtjes shpuese shqiptare për të zhbiriluar ato që tjetri mundohet t’i fshehë. Vërtet që sot janë rritur mundësitë për të fshehur zullumet e prapësitë e thënë troç, deri allishverishet e hajdutllëqet. Kjo dihet që ka banka e llogari jashtë shtetit apo edhe brenda po me emra të tjera, ndrrime me gjasme pronësish e dhjetra makinacione të tjera kamufluese për një pasuri që nuk e ke vënë me djersën tënde por ke shitur shërbimet e postit të shtetit. Por i ziu njeri ka edhe një hall tjetër: ai nuk mund të rrojë dot në këtë gjendje gjynafqari. Lezeti e do që atë që ka marrë me nder a pa nder, ta nxjerë e rrëfejë në mexhlis. Se a do t’ja vlente përshembull të kesh një orë 15,000 dollarëshe e ta mbash nën dyshekun që fle. Pse të duhet ajo, mos vallë që t’i përgjigjesh gruas natën kur të pyet sa është ora? Jo, ajo të duhet që të ta shohin të tjerët që e ke ti atë në dorë. Mirpo këtu fillon kontradikta. Sepse ja beh papritmas ky zoti Kokalari apo ndonjë tjetër që s’i rri b... rehat dhe na kerkon të vërtetojmë origjinën e kësaj ore apo të tërë koleksionit. Ah sa e koklavitur është kjo bota njerëzore!

Shakaja bëhet më e lezeçme kur merr vesh se zoti Mediu është nga më të këputurit politikanë shqiptarë. Ai ishte deri së fundi pa shtëpi dhe atë që ka tani, e ka me kredinë që vazhdon ta lajë. Mjerë ai! Por nga ana tjetër, zoti Mediu është me profesion gjeolog dhe ai e di mirë vlerën e metaleve e gurëve të çmuar.

Por le ta analizojmë qoftë përciptazi karrierën e këtij ministri. Në krye të herës, ai ju qas një partie që sigurisht nuk e kishte krijuar ai. Arriti të çajë në të falë shkathtësive të veta, duke mënjanuar e hedhur poshtë si ballast shumë nga bashkëpunëtorët e tij në parti me qëllim që balloni i tij të ngjitej përpjetë. Manovroi më të majtë e më të djathtë në krye të një partie që u vetëshpall kampione e kthimit të pronave, që duke qenë republikane bashkëpunoi ndonjëherë edhe me monarkistët dhe që punën e pronave e harroi sapo u bë pjesëtare në qeveri. Dhe të mendosh se pas kësaj partie, ashtu si edhe pas partive të tjera vogëlushe, po t’u besosh rezultateve pa Dushk, a janë a s’janë 10-15 mijë shqiptarë. I bukur përfaqësim!

Këto janë paradokset e qeverisjes së sotme shqiptare, kur një ish gjeolog kryeson ministrinë e mbrojtjes, një tjetër ish gjeolog, me tre diploma universitare e katër kalamaj, kryeson atë të kulturës (se si ka arritur ky i shkreti të marrë në dhjetë vjet tre diploma e të bëjë katër kalamaj, një zot e di!) për të mos shkuar më tej te xhuvelëritë e tjera. Dhe kjo vetëm e vetëm se është pazari politik dhe jo ai profesional apo intelektual që vendos në ngritjen e qeverisë. Eshtë kjo që të njëjtët fytyra i sheh të hidhen sa nga një ministri te tjetra me vite e vite si majmunët në degët e pemëve prapa rrjetave të një parku zoologjik.

A do ta mbronte dot siç duhet Shqipërinë një i tillë ministër mbrojtjeje në një ditë rrezikzezë? Vështirë ta thuash këtë. Gjithsesi, edhe një ushtari të thjeshtë shqiptar atje në Irak apo Afganistan, në një çast kur veshët nuk i dëgjojnë krisma dhe është në prehje apo jashtë rrezikut, duke dëgjuar për orët e ministrit të tij të mbrojtjes do t’i vinte gjyç e do të vriste mendjen se pse është dërguar ai atje të luftojë për lirinë e të tjerëve kur në vendin e tij korrupsioni s’lë askënd të jetë i lirë me të vërtetë.

Zbulimi i zotit Kokalari është vetëm një vrimë e zezë në kozmosin mbushur me vrima të zeza të jetës politike shqiptare. Thonë që vrimat e zeza janë gllabëruese të materjes falë gravitacionit jashtzakonisht të madh që kanë. Politika shqiptare është një e tillë. Ç’mbetet të përpijë tjetër nga Shqipëria përveç vetes së saj?

Botuar në Gazeta Sot, 30 shtator 2006

Jam nga Toka, Ati im

2006-09-30T07:02:00.000-07:00

Nga të gjithë popujt e botës, vetëm çifutët ndoshta u a kalojnë tradicionalisht shqiptarëve në ndjenjën e tyre të emigrimit. Në shekujt e 15-18, dhjetra e qindra mijra shqiptarë emigruan në jugun e Italisë e në Greqi e ca më pak përpjetë bregdetit dalmat. Në shekullin e 19 shqiptarët emigruan me dhjetra mijra më së shumti në disa nga vendet e Ballkanit (Rumani, Bullgari e Turqi) si dhe në Egjipt e deri në Rusi. Gjatë dhjetvjeçarëve të parë të shekullit 20, emigracioni shqiptar u drejtua për në SHBA, Argjentinë, Australi dhe Francë. Vetëm në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në valën e parë midis 1892 dhe 1914 përfshihen 20-30 mijë shqiptarë. Duke lënë mënjanë të arratisurit nga regjimi i diktatorit Hoxha, emigracioni u ngri gjatë periudhës 1945-1989.

Dhjetvjeçari i fundit i shekullit të 20-të, shënon valën më të madhe migratore shqiptare të parë ndonjëherë gjatë historisë së këtij kombi. Kaq e ndrydhur ishte liria e lëvizjes nën diktaturën komuniste sa që ajo shpërtheu si një sustë e fuqishme dhe prodhoi disa nga pamjet më makabre të historisë së migrimit të shoqërisë njerëzore në përgjithësi. Askush nuk ka për të harruar tejmbushjen e oborreve të ambasadave në Tiranë, pamjet e vaporëve të ndryshkur veshur në kuptimin e plotë të fjalës me trupat njerëzorë, stadiumet e Italisë shndrruar në kampe refugjatësh, të mbyturit e shumtë në dete e të ngrirët në malet e Greqisë veriperëndimore.

Qarkullojnë shifra të ndryshme lidhur me emigracionin shqiptar. Duke lënë mënjanë emigracionin e vjetër të shekujve 15-19 dhe të gjysmës së parë të shekullit 20, vetëm gjatë periudhës 1990-2005, përllogariten rreth 1 milion shqiptarë që kanë lënë trojet e vendlindjes dhe janë vendosur anembanë botës. Shifrat janë të ndryshme sipas burimeve e autorëve të ndryshëm por është e qartë se fluksi i emigracionit të shqiptarëve gjatë kësaj periudhe ka qenë pesë herë më i lartë se mesatarja e fluksit të migrimit në vendet në zhvillim. Sipas prof. Kosta Barjabës, në periudhën 1990-2003 emigruan rreth 45 përqind e profesorëve dhe studjuesve nga universitetet dhe institutet shqiptare dhe po kështu bënë 65 përqind e studjuesve që fituan grada doktorature në Perëndim në periudhën 1980-1990.

Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, sipas një censusi të vitit 2000 figurojnë rreth 114 mijë shqiptarë. Kjo shifër është tepër e vëgël po të shfletosh burime të tjera. Numri i shqiptarëve në SHBA sot ka gjasa të jetë midis 300 e 400 mijë.

Këto vitet e fundit shqiptarët kanë ikur me ligj e pa ligj, haptazi e si klandestinë, me pasaporta të rregullta apo me emra të rrejshëm. Me mijra e mijra kanë ikur me viza të rregullta duke u përfshirë në grupe pune, delegacione, ekipe sportive e kulturore. Mua vetë më ka rastisur të takoj jashtë Shqipërisë analfabetë që kanë ardhur me viza si për pjesëmarrje deri në konferenca shkencore. Dhjetra mijra kanë emigruar në SHBA e Kanada me programet e pranimit të të huajve nëpërmjet ‘green card’ dhe mijra të tjerë kanë qëndruar nëpër vende të ndryshme edhe pasi kanë mbaruar shkollat e larta. Eshtë i paimagjinueshëm numri i azilantëve politikë shqiptarë. Në Amerikë ka me mijra e mijra shqiptarë që kanë fituar qëndrimin e përhershëm duke u qarë se nuk ktheheshin dot në Shqipëri se i vrisnin apo i burgosnin të djathtët, pastaj se i vrisnin apo i burgosnin të majtët, janë hequr për kosovarë që kishin frikë të ktheheshin në vendlindje nga frika serbe apo deri homoseksualë apo të sekteve të ndryshme fetare me pretendimin se sojin e tyre e përbuzin dhe linçojnë në Shqipëri. Ç’nuk kanë bërë shqiptarët e gjorë për ca pakë dokumente që do t’iu ligjësonin qëndrimin!

Ky fluks i madh emigracioni ndikoi dhe ndikon në gjithë strukturimin e ri ekonomik e politik të Shqipërisë. Remitancat apo paratë që hyjnë në këtë vend nga emigracioni llogariten 15 deri 20 përqind rë GDP. Ato janë nga rreth 530 milion $ në vitin 2000 deri në rreth 780 milion $ në 2003.

Pse ikin shqiptarët nga vendi i tyre? Dihet që kurbeti ka qenë një karakteristikë e lashtë shqiptare. Por kurbeti ka qenë një zgjidhje e përkohëshme për një hall apo periudhë të rëndë ekonomike që pllakoste, për t’i ikur shërbimit ushtarak, gjakmarrjes etj. Zakonisht në kurbet shkonin burrat dhe familjet i linin atje ku qenë. Shumica iknin me mendjen për të bërë një pasuri të vogël e për të ardhur prapë në strehën e lindjes. Nga natyra, shqiptarët janë njerëz të hapësirave të gjera edhe pse natyra e historia tokën u a dha të pakët. Ata dinë që të vegjël shumë më tepër nga gjeografia e botës se sa adultë të tjerë në botë. Edhe me mungesa të shumta kulturore kur qëllon të jenë, ata dinë nga vendet e popujt e botës shumë më tepër se ç’dinë banorë të vendeve të ndryshme për vende larg tyre. Shqiptarët përshtaten shpejt me shoqëri të ndryshme, mbijetojnë e çajnë e ngrihen gjer në kulmet e këtyre shoqërive. Kjo vërtetohet që nga epoka e sundimit otoman kur një sërë syresh u bënë vezirë, pashallarë, komandantë e gjeneralë dhe deri dijetarë e teknicienë të perandorisë. Ata e duan atdheun e tyre, duan të dëgjojnë mirë për të e t’i shkojë mbroth zhvillimi, por ama duan më shumë të mirën e tyre dhe në mos u pengofshin nga formacione të tilla siç qe diktatura komuniste, ata tentojnë të shkojnë atje ku është më mirë e jetohet më mirë.

Strategjitë e emigrantëve të sotëm shqiptarë janë të ndryshme. Një pjesë rrahin të bëjnë emigracionin sezonal, shkojnë e vijnë dhe ata nuk zënë dot vend në vendet ku janë. Të tjerë mendojnë të mëkëmben e të bëjnë pakë prokopi për t’u kthyer e kaluar një pension të qetë në vendlindje. Po për të lindurit e të rriturit në emigracion, këto strategji nuk vlejnë. Ata do të mësohen me rregullin, me komoditetin, me jetesën më të sigurt e me gjithëshka që ofron sot bota më e përparuar. Dhe kur të bëhen të pavarur e të fitojnë vetë jetën e tyre, do t’i zërë ndonjëherë malli për dheun e lashtë të prindërve apo të gjyshërve, do shfletojnë gidat turistike dhe mund të bëjnë edhe ndonjë udhëtim e të kalojnë ca ditë tek ai vend ashtu siç erdhi Eliza Dushku, megjithse si ajo, shumë nga ta nuk do ta dinë gjuhën e të parëve. C’est la vie, miku im. Përveç të keqes së madhe të luftës së dytë botërore prodhuar nga një mendje e sëmurë si ajo e Hitlerit, ç’i gjeti vallë çifutët që u shpërndanë nëpër botë dhe i dhanë asaj aq dije e përparim falë vitalitetit e vetive të veçanta humane? Hidhni një sy sot në Ueb dhe do të shihni sa e sa emra shqiptarësh të shquar ka sot nëpër botë, shkencëtarë të rinj, artistë, inxhinierë e teknicienë, djem e vajza të zotë. Vallë do të bëheshin ata të tillë te vendi i origjinës së tyre? Vështirë ta thuash. Jeta është e shkurtër dhe të privon nga eksperimentet.

Në evolucionin e një bote që lëviz drejt integrimit e globalizmit kjo prirje e shqiptarëve është e njëkahëshme. Shqiptarët e kanë atdheun e tyre de facto dhe de jure dhe nuk u ka marrë atë kush si çifutëve dhe as nuk duhen marëveshje e traktate për ta krijuar rishtas. Edhe Kosova, si pjesë e trojeve mbarëshqiptare do të marrë të drejtën e saj dhe nëpërmjet integrimit në Evropë e në botë do të bashkohet me Shqipërinë zyrtare më shpejt se nëpërmjet pasionit anakronik nacionalist panshqiptar. Dhe në një botë pa viza e kufizime lëvizjesh, shqiptarët do të përhapen edhe më nëpër botë, si njerëz mendjehapur, të aftë e të zotët që dinë ta ndërtojnë jetën atje ku mundësitë e liritë janë më të dobishme për ta.

Kur del së pari nga një fshat ku je lindur e rritur e has udhës njerëz që të pyesin se nga je, u thua: Jam nga aksh fshat, o njeri. Kur shkon më larg, e të pyesin prapë, u thua: Jam nga filan krahinë. Kur del jashtë vendit, në vendet fqinjë, e të pyesin përësri, u thua: Jam nga filan vend. Kur shkon përtej Evropës, u thua: Jam nga Evropa, miku im. Dhe në ndodhtë të të pyesin alienë të botrave të tjera, apo më mirë në ndodhtë të të pyesë Zoti vetë, ai i madhi e i përjetëshmi që fetë e ndryshme e quajnë me emër të ndryshëm, patjetër do t’i thuash: Jam nga Toka, Ati im!

Botuar në gazetën Tema, 30 shtator 2006

Biznesi dhe një qeveri e ndershme

2006-09-18T13:42:00.001-07:00

E shkuara e lavdishme e Silikon Velli në Kaliforni, SHBA, po njolloset nga hetimet e fundit. Kjo luginë njohu vite më parë një shpërthim të jashtzakonshëm të bizneseve në fushën e teknologjive të reja e të komunikimit. Aty rrodhën si lumë miliarda dollarë duke sjellë prodhime të reja që ndryshuan mënyrën e jetës anembanë globit. Por javën e fundit, sipas shtypit amerikan, zyrtarët e Komisionit të Kredive dhe Këmbimeve i thanë Kongresit se po hetojnë 100 kompani të Silikon Velli për mundësinë e manipulimit të sistemeve të tyre të kompensimit për të garantuar pagesa fitimprurëse për drejtuesit dhe punonjësit e favorizuar. Në këtë aferë është edhe një firmë e njohur si Hjulet-Pakard.

Asnjë industri nuk ka qenë e imunizuar nga lakmia e drejtuesve apo mashtrimet në drejtim në vitet e fundit. Jo shumë kohë më parë, publiku i Shteteve të Bashkuara pa rrëzimin e dy kompanive të fuqishme, Enron Corp. dhe WorldCom Inc. Pas hetimeve të hollësishme dhe trajtimit gjyqësor të çështjeve, shumë nga drejtuesit e këtyre kompanive morën dënime të rënda.

Pra në Amerikë, edhe me pronën private nuk të lë njeri të bësh si të duash por duhet të ndjekësh rregullat e biznesit. Biznesi privat nuk është një thes i madh me para ku i zoti, apo të zotërit futin dorën e marrin sa herë të duan e sa të duan. Biznesi privat ka përgjegjësi sociale sepse tek ai mbështeten jetët e miliona njerëzve të tjerë. Prandaj pasurimi në Amerikë edhe pse ka raste kur mund të jetë herë herë i shpejtë e i vrullshëm falë zhvillimit galopant të një biznesi apo tjetrit, përgjithësisht është i ngadalshëm, kërkon shumë mund e vite dhe ka në bazën e vet breza të tërë të mëparshëm. Përveç kësaj, ky biznes nuk livadhis si i do qejfi por ka rregullat e veta dhe kontrollohet imtësisht nga shteti.

Në Shqipëri bizneset u ngritën e u krijuan në rrëmujën e ligjeve e rregullave, të katrahurave e zallamahive politike, shpesh herë duke patur në bazën e tyre para të pista gjë që vërtetohet nga numri ende i shumtë i sulmeve e vrasjeve të biznesmenëve të ndryshëm si pasojë e larjes së hesapeve të vjetra. Edhe në to ndikoi favoritizmi, nepotizmi, krahinarizmi e partitizmi. Shumë biznesmenë u futën në lojë me një etje të shfrenuar për fitim. I ndershmi, duke parë që me ndershmëri e duke ndjekur ligjin nuk ja dilte dot me konkurrencë të pandershmit, shpesh herë e lindte mënjanë ndershmërinë dhe bënte edhe ai si ai tjetri. Pasurimi i individëve u bë stratosferik e i menjëhershëm. Paratë u investuan në degë të reja biznesesh dhe u shumfishuan në mënyrë të pabesueshme.

E pra, tani kanë kaluar 16 vjet. Le ta lëmë milionin e parë. Shumë nga bizneset shqiptare kanë marrë formë e mbajnë me bukë shumë nga njerëzit që punojnë për to. Por në kupolat e tyre, drejtuesit dhe pronarët vazhdojnë shpesh të përfitojnë nga ligjet e ndërtuara jo si duhet apo nga moszbatimi i tyre edhe ashtu siç janë. Shumë nga bizneset vazhdojnë të punojnë me dy palë regjistra. Asnjëherë nuk bëhen transparente taksat e këtyre bizneseve. Dhe këtu zë fill korrupsioni i shtetit për luftën ndaj të cilit bëjmë aq bujë.

Në Shqipëri ndodhin me të vërtetë çudira. Edhe individë të veçantë, me një rrogë qoftë dhe nga një organizatë ndërkombëtare, bëhen shumë të pasur vetëm për 4-5 vjet dhe blenë toka e apartamente në Shqipëri. Duket sikur këta njerëz nuk kanë ngrënë e pirë po vetëm kanë hequr para nënjanë. Po nuk kanë paguar taksa vallë këta? Kur edhe individi mund të manovrojë kështu, merre me mend se ç’mund të bëjnë bizneset ku shifrat, punët, marifetet fshihen shumë herë më tepër.

Eshtë dëshpëruese të shohësh polarizimin e jashtzakonshëm të njerëzve në Shqipëri përsa i përket pasurimit. Të jesh i pasur nuk është turp, OK, nuk është as keq, OK. Por gjithsesi është edhe turp edhe keq kur ti me gjithë ato para që ke, nuk kontribuon sado pak për të ndrequr rrugën e trotuaret pranë biznesit tënd, nuk ndërton një shesh loje për të lojtur fëmijët e tu apo një park ku të çlodhen pleqtë e tu apo nuk ndihmon një shkollë apo një spital nga krahina nga e cila ke ardhur në Tiranë, kur ti vazhdon ta bësh të pandershëm fitimin, kur bashkëjeton me mashtrimin, kur gënjen shtetin dhe punëtorët që varin jetën tek ti. E pra, prandaj nuk përbën ndonjë lajm kushedi çfar kur një si ti vritet me plumb a me bombë në një makinë, në një lokal apo motel. Se pisllëku sjell pisllëkun e pandershmëia, pandershmërinë. Po të ishte ndryshe, gjithkujt do t’i vinte keq e kjo do të ndodhte gjithnjë e më rrallë.

Eshtë prapë dëshpëruese të shohësh se si miliona e miliona dollarë e euro shqiptare shkojnë për qejfe imorale e shpenzime snobësh, shkojnë në kazinotë e Tiranës, Janinës, Athinës, Budvës, Selanikut e dhjetra qyteteve të tjera evropiane. Kushedi sa milionë euro e dollarë shqiptarë bëhen investime të bankave të huaja jashtë vendit apo ngurtësohen në prona të patundëshme në bregdetet e vendet e pushimit ë fqinjëve apo edhe më larg. Mos vallë të gjitha këto miliona janë para të ndershme? Vetëm naivi e beson këtë. Vetëm paraja e kotë harxhohet kot.

E gjithë kjo vjen nga mosqënia transparent e bizneseve. Askush nga to nuk shpall të ardhurat vjetore, fitimin dhe edhe në e bën këtë e bën në mënyrë mashtruese sa që ai që e dëgjon duhet t’i vijë keq e të futë dorën në xhep e t’i japë diçka nga rroga e tij modeste. Hajde bisnesmenë, hajde! Etja për fitim korrupton shtetin, bën presion ndaj rrogave të pakta të nëpunësve, policëve, doganierëve, taksambledhësve. Në qerthullën e këtij presioni bien edhe nëpunësit e lartë, politikanë, deputetë e ekzekutivë bile dhe gazetarë. Bien të gjithë ata që e kanë ndjerë lezetin e një vile në bregdet, të një makine të mirë, të pushimeve jashtë shtetit, të shkollimit të fëmijëve në universitete të mira jashtë etj., etj.

Vaahdoi për një kohë të gjatë biznesi mashtrues i ndërtimeve, kur ndërtuesi i bënte pallatet me paratë e banorëve të ardhshëm dhe në fund i mbetej fitimi 200-300 përqind. Puna që bënin këta biznesmenë fakirë ishte të merrnin lejen e ndërtimit falë lidhjeve apo pakos me para që jepnin dhe të vinin në punë një brigadë punëtorësh pa shtëpi në Tiranë që i paguanin mos më keq. Në këtë mënyrë, me 3-4 pallate njeriu bëhej milioner. As Silikon Volli, në zulmën e vet më të ndritëshme nuk e ka ëndërruar një ritëm të tillë fitimi. Dhe askush nga lejëdhënësit nuk kontrollonte fondet bazë të këtyre bizneseve. E pra, kjo hyn te milioni i parë. Po tani? Edhe tani mashtrimeve të bizneseve nuk u hyn gjemb në këmbë. Edhe kur shteti merr masa e vepron mbi bizneset (siç dëgjojmë tani), ky veprim është i lidhur me politikën, bëhet për shkaqe politike apo më keq akoma, për shkaqe personale dhe jo me procesin e një kontrolli normal e të përhershëm të shtetit ndaj bizneseve.

Mund të mos besohet në Shqipëri, por fitim normal biznesi në Amerikë është norma 3-5 përqind. Por biznesmenët shqiptarë qeshin nën buzë kur shikojnë këtë shifër. Dhe sigurisht tallen me mua që e shkruaj atë. Ç’duhet bërë pra që bizneset të jenë transparente, që të mos e luajnë lojën nën rrogoz, që të paguajnë taksat e detyrimet që duhen ndaj shtetit e shoqërisë ose përndryshe të hiqen mënjanë e të hanë ato para që kanë vënë? Mos duhet vallë të sjellim dogana nga jashtë, taksambledhës nga jashtë, policë e nëpunës nga jashtë? Jo, kjo ndreqet me një ekip të ndershëm e të përkushtuar qeveritar që vë rregullat e lojës së ndershme për bizneset, që i kontrollon ato imtësisht e nuk i lë as të korruptojnë e as të korruptohen. Ky ekip duke qënë vetë i përgjegjshëm e i pakorruptueshëm, do të vinte rregull te gjithë ai baobab gjigand që degëzohet mbi të, ushtria e zbatimit të ligjit, nëpunës, policë e financierë të cilët po të duan i kanë lodra kalamajsh të gjithë marifetet e bizneseve dhe do t’i zinin mashtruesit si miun në çark. Lufta ndaj korrupsionit në Shqipëri është bërë si loja “ma le, ta lashë“ dhe as që mund të shpresohet që një shoqëri të shkojë përpara e padeformuar pa vënien mbi baza të ndershme e ligjore të bizneseve të saj. Dhe duhet ta heqim nga mendja të gjithë: në qoftë se bizneset nuk paguajnë taksat që duhet, kurrë nuk do ketë Shqipëri të begatë. Duhet pra, vetëm kaq pakë: një qeveri e ndershme. O Zot, i çmendur jam vallë që të kërkoj kaq shumë?

Botuar në Gazeta Sot, 23 shtator 2006